Sermaye ve Emek Yeni Nesile Geçiş Test Çöz

Sorular

1. Sanayi Devrimi ile birlikte sermaye birikimi artan Batılı ülkeler, kâr oranlarını yükseltmek amacıyla yalnızca kendi ülkelerinde değil; Osmanlı Devleti, Çin ve Latin Amerika gibi bölgelerde doğrudan liman, maden ve demir yolu imtiyazları elde ederek küresel bir mali ağ kurmuşlardır. Bu durum dünya ekonomik sisteminde aşağıdakilerden hangisinin somut bir göstergesidir?

   • A) Sermayenin uluslararasılaşarak az gelişmiş bölgeleri kendine bağımlı kıldığının
   • B) Küresel çapta sanayi üretiminin tüm ülkelere eşit biçimde dağıtıldığının
   • C) Az gelişmiş ülkelerin sanayileşmiş ülkelerden daha hızlı sermaye biriktirdiğinin
   • D) Uluslararası ticaretin yalnızca altın para ile sınırlı tutulduğunun
   • E) Sömürgecilik faaliyetlerinin tamamen sona erdiğinin

2. 1876 Kanun-ı Esasi ile meşrutiyet yönetimine geçilmesine rağmen işçilerin grev ve toplanma hakları yasal olarak düzenlenmemiştir. Ancak 1908'de II. Meşrutiyet'in ilanıyla esen özgürlük havasında demir yolu, liman ve tütün işçileri yoğun grevler yapmış; hükümet ise bu hareketleri 'Tatil-i Eşgal Kanunu' ile sınırlandırmıştır. Tatil-i Eşgal Kanunu'nun çıkarılma amacı aşağıdakilerden hangisidir?

   • A) İşçilere sendika kurma ve sınırsız grev yapma hakkı tanımak
   • B) Kamu hizmeti niteliğindeki işletmelerde grevleri kısıtlayarak iş uyuşmazlıklarını uzlaşmayla çözmek
   • C) Tüm fabrikaları kamulaştırarak işçi denetimine vermek
   • D) Yabancı sermayeli işletmelerin faaliyetlerini tamamen yasaklamak
   • E) Sekiz saatlik iş gününü ülke genelinde zorunlu hâle getirmek

3. Osmanlı Devleti'nde 19. yüzyıl sonlarında kurulan Şirket-i Hayriye (Boğaziçi Vapur İşletmesi), yerli sermayedarların ve devlet ricalinin pay sahibi olduğu ilk anonim şirketlerden biridir. Şirket-i Hayriye'nin kurulması Osmanlı iktisadi hayatında hangi değişimin bir göstergesidir?

   • A) Ülkedeki tüm deniz taşımacılığının yabancı şirketlere devredildiğinin
   • B) Çok ortaklı modern sermaye şirketlerinin yerli imkânlarla hayata geçirilmeye başlandığının
   • C) Demir yolu yatırımlarının tamamen durdurulduğunun
   • D) Esnaf loncalarının deniz ticaretindeki tekeline devam ettiğinin
   • E) Osmanlı iç sularında yabancı bayraklı gemilerin seyrüseferinin yasaklandığının

4. Sanayi Devrimi ile birlikte makineli üretimin yaygınlaşması, üretim süreçlerini parçalayarak her bir işçinin yalnızca tek bir işlemi sürekli tekrarladığı 'iş bölümü ve uzmanlaşma' modelini öne çıkarmıştır. Bu üretim modelinin emek verimliliği ve işçi üzerindeki etkisi hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

   • A) Üretim hızını ve miktarını artırırken işçinin işine yabancılaşmasına yol açmıştır.
   • B) İşçilerin tüm üretim sürecine hâkim zanaatkârlar olmasını sağlamıştır.
   • C) Günlük çalışma sürelerinin kısalmasını ve ücretlerin hızla yükselmesini sağlamıştır.
   • D) Fabrikalarda makineleşmeyi durdurarak tamamen el emeğine dönüşü getirmiştir.
   • E) İş kazalarını tamamen sıfırlayarak çalışma güvenliğini kusursuz kılmıştır.

5. 19. yüzyılda Osmanlı şehirlerinde esnafın dayanışma ve üretim denetimi kurumu olan loncaların (gedik sistemi) etkisini kaybetmesi üzerine, esnafın haklarını savunmak ve fiyat dengesini korumak için 'Cemiyet-i Ahdiye-i İslamiye' gibi yeni esnaf dernekleri kurulmuştur. Geleneksel lonca sisteminin çözülmesinde aşağıdaki etkenlerden hangisi en belirleyici olmuştur?

   • A) Tarım sektöründe traktör kullanımının ülke genelinde yaygınlaşması
   • B) Avrupa'nın ucuz, bol ve fabrikasyon ürünlerinin serbest ticaretle iç pazarı istila etmesi
   • C) Osmanlı devlet yönetiminin esnaftan hiçbir şekilde vergi almaması
   • D) Şehirlerden köylere doğru büyük nüfus göçlerinin yaşanması
   • E) Çıraklık eğitiminin yasalarla tamamen yasaklanmış olması

6. I. Dünya Savaşı yıllarında İttihat ve Terakki Hükümeti, kapitülasyonları tek taraflı olarak kaldırmış, gümrük tarifelerini artırmış ve yerli anonim şirketlerin kurulmasını teşvik eden 'Millî İktisat' politikasını uygulamıştır. Bu politikanın temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

   • A) Dışa bağımlılığı azaltarak yerli ve millî bir sermaye sınıfı (burjuvazi) oluşturmak
   • B) Yabancı sermayeye yeni ayrıcalıklar tanıyarak dış borçlanmayı artırmak
   • C) Tüm özel mülkiyeti kamulaştırarak sosyalist bir ekonomik modele geçmek
   • D) Tarımsal üretimi kısıtlayarak yalnızca askeri sanayiye yoğunlaşmak
   • E) Osmanlı iç pazarını tamamen Avrupa'nın ucuz sanayi mallarına açmak

7. 1863 yılında kurulan Memleket Sandıkları, çiftçilere düşük faizle kredi vererek onları tefecilerin elinden kurtarmayı ve tarımsal sermaye birikimini desteklemeyi hedeflemiştir. Bu kurum daha sonra modern Türk bankacılığının temel taşlarından biri hâline gelmiştir. Sözü edilen bu kurum günümüzde hangi bankanın temeli olarak kabul edilmektedir?

   • A) Osmanlı Bankası
   • B) Türkiye İş Bankası
   • C) Ziraat Bankası
   • D) Sümerbank
   • E) Vakıfbank

8. Sanayileşen Avrupa devletlerinin ürettikleri malları satacak pazar ve fabrikaları için gerekli ham maddeyi temin edecek kaynak arayışına girmeleri, 19. yüzyılın son çeyreğinde Afrika ve Asya topraklarının hızla paylaşılmasına yol açmıştır. Bu tarihsel gelişme aşağıdakilerden hangisinin doğrudan bir kanıtıdır?

   • A) Sanayi Devrimi'nin emperyalist ve sömürgeci yayılmacılığı körüklediğinin
   • B) Avrupa ülkeleri arasında kalıcı barış ve iş birliği ortamının kurulduğunun
   • C) Sömürgelerdeki yerel yönetimlerin bağımsızlıklarına kavuştuğunun
   • D) Ham madde ihtiyacının yalnızca Avrupa içi kaynaklarla karşılandığının
   • E) Uluslararası ticaretin gümrük vergileri olmaksızın adil biçimde yapıldığının

9. Osmanlı Devleti'nde Tanzimat Dönemi'nde yerli sanayiyi ayağa kaldırmak amacıyla Feshane, Hereke İpekli Dokuma ve Zeytinburnu Demir Fabrikası gibi tesisler kurulmuş fakat bu fabrikalar istenen düzeyde verimli ve sürdürülebilir olamamıştır. Bu başarısızlığın temel nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?

   • A) Teknik bilgiye sahip yetişmiş yerli uzman ve mühendis kadrosunun yetersizliği
   • B) Yabancı ürünlerin kapitülasyonlar sayesinde iç pazara ucuz girmesi
   • C) İşletmelerin çoğunlukla devlet siparişlerine bağımlı olup kâr odaklı çalışamaması
   • D) Ülke genelinde sermaye birikiminin ve özel girişimciliğin zayıf olması
   • E) Osmanlı topraklarında dokuma ve madencilik için gerekli ham maddenin hiç bulunmaması

10. 18. yüzyılda Sanayi Devrimi'nin ilk olarak İngiltere'de ortaya çıkmasında; zengin kömür ve demir yataklarına sahip olunması, geniş sömürge ağından sermaye ve ham madde aktarılması ve mülkiyet haklarını güvenceye alan parlamenter sistem etkili olmuştur. Buna göre İngiltere'nin sanayileşme öncüsü olmasında aşağıdakilerden hangisinin rolü bulunmaz?

    • A) Yeraltı enerji kaynaklarının elverişli olması
    • B) Küresel ticaret sayesinde güçlü bir sermaye birikimine ulaşması
    • C) Girişimciliği destekleyen hukuki ve siyasi ortamın varlığı
    • D) Üretimde tamamen yerli geleneksel zanaat yöntemlerine bağlı kalınması
    • E) Geniş deniz filosuyla pazarlara ve ham maddeye erişim kolaylığı

11. 19. yüzyılın sonlarında II. Abdülhamid Dönemi'nde inşa edilen Hicaz ve Bağdat demir yolları; iç bölgelerdeki ham maddelerin limanlara taşınmasını, pazar bütünlüğünün sağlanmasını ve askeri sevkiyatın hızlanmasını sağlamıştır. Bu demir yolu yatırımlarının Osmanlı ekonomisine sağladığı temel katkı aşağıdakilerden hangisidir?

    • A) Ülke içi ticaret ağını güçlendirerek tarım ve sanayi ürünlerinin dolaşımını kolaylaştırması
    • B) Yabancı devletlerin Osmanlı üzerindeki ekonomik baskısını tamamen sona erdirmesi
    • C) Osmanlı parasının değerini yabancı para birimlerine karşı sabitlemesi
    • D) Sanayi Devrimi'ni gerçekleştirerek ülkeyi sanayi ihracatçısı konumuna taşıması
    • E) Deniz taşımacılığını tamamen gereksiz kılarak liman gelirlerini azaltması

12. Sanayi Devrimi sonrasında fabrikalarda kadınların ve küçük yaştaki çocukların erkek işçilere kıyasla çok daha düşük ücretlerle uzun saatler çalıştırılması yaygın bir uygulama hâline gelmiştir. Sermaye sahiplerinin bu grubu öncelikli olarak istihdam etme gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

    • A) Üretim maliyetlerini düşürmek ve itiraz gücü zayıf ucuz iş gücünden faydalanmak
    • B) Kadın ve çocuk haklarını korumaya yönelik uluslararası yasalara uymak
    • C) Ağır sanayi makinelerinin yalnızca çocukların fiziksel gücüne uygun olması
    • D) Eğitim sistemini pratik uygulamalarla doğrudan desteklemek
    • E) Yetişkin erkek nüfusun fabrikalarda çalışmayı tamamen reddetmesi

13. Osmanlı Devleti'nde 19. yüzyıl ortalarından itibaren açılan Islahhaneler (sanayi mektepleri), kimsesiz ve yoksul çocuklara terzilik, kunduracılık, matbaacılık ve demircilik gibi mesleklerin öğretilmesini amaçlamıştır. Devletin bu okulları açmaktaki temel ekonomik gayesi aşağıdakilerden hangisidir?

    • A) Yabancı sermayenin ülkeye girişini tamamen engellemek
    • B) Sanayileşmenin gereksinim duyduğu yerli ve nitelikli ara iş gücünü yetiştirmek
    • C) Tarımsal üretimi artırmak için çiftçi birlikleri kurmak
    • D) Geleneksel lonca sistemini eski ayrıcalıklarıyla korumak
    • E) Yalnızca saray çevresinin lüks tüketim ihtiyaçlarını karşılamak

14. 19. yüzyıl boyunca sosyalist ve Marksist düşünürler, kapitalist sistemde sermayedarların işçinin ürettiği değerden pay alarak zenginleştiğini ve bu durumun sınıflar arası çatışmayı kaçınılmaz kıldığını savunmuşlardır. Bu düşünce akımının nihai hedefi olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilebilir?

    • A) Üretim araçlarının özel mülkiyetini teşvik ederek serbest piyasayı genişletmek
    • B) Üretim araçlarının mülkiyetini topluma devrederek sınıfsız ve eşitlikçi bir düzen kurmak
    • C) Monarşik yönetimleri güçlendirerek esnaf loncalarını yeniden canlandırmak
    • D) Sömürgecilik faaliyetlerini devlet kontrolünde yeniden yapılandırmak
    • E) Yalnızca tarımsal üretime dayalı geleneksel köy ekonomisine geri dönmek

15. Sanayi Devrimi ile birlikte köylerden kentlere doğru kitlesel göçler yaşanmış, fabrika çevrelerinde hızla büyüyen işçi mahalleleri oluşmuştur. Altyapısı yetersiz, kanalizasyon ve temiz su imkânlarından yoksun bu yerleşim yerlerinde salgın hastalıklar ve çocuk ölümleri hızla artmıştır. Bu durumun doğrudan ortaya çıkardığı sosyal dönüşüm aşağıdakilerden hangisidir?

    • A) Şehirlerde planlı ve modern konut projelerinin zorunlu olarak tamamlanması
    • B) Hızlı ve denetimsiz kentleşmeye bağlı yeni toplumsal sorunların doğması
    • C) Kırsal kesimde tarımsal verimliliğin tamamen ortadan kalkması
    • D) Sosyal güvenlik kurumlarının tüm dünyada eş zamanlı kurulması
    • E) Şehirlerarası göçün yasalarla tamamen yasaklanması

16. 1881 yılında ilan edilen Muharrem Kararnamesi ile alacaklı Avrupa devletleri, Osmanlı Devleti'nin borçlarını doğrudan tahsil edebilmek amacıyla Düyun-ı Umumiye İdaresini kurmuştur. Bu idare; tuz, tütün, ipek ve pul gibi temel devlet gelirlerine doğrudan el koymuştur. Düyun-ı Umumiye İdaresinin kurulması Osmanlı Devleti açısından en çok hangi alanda bir egemenlik kısıtlamasına yol açmıştır?

    • A) Mali bağımsızlık ve vergi toplama yetkisi
    • B) Askeri teşkilatlanma ve ordu yönetimi
    • C) Dini kurumların denetimi ve hukuki yapı
    • D) Eğitim programlarının müfredat içeriği
    • E) Başkentin idari ve belediye yönetimi

17. Klasik iktisat teorisini savunan Adam Smith, serbest piyasa ekonomisinde devletin üretime ve fiyatlara müdahale etmemesi gerektiğini, piyasanın 'görünmez bir el' tarafından dengeleneceğini ileri sürmüştür. Bu liberal iktisadi anlayışın 19. yüzyılda sermaye ve emek ilişkilerine yansıması aşağıdakilerden hangisinde doğru ifade edilmiştir?

    • A) Devletin taban ücret belirleyerek çalışanları koruma altına alması
    • B) Çalışma saatlerinin ve ücretlerin tamamen piyasa koşullarına bırakılmasıyla sermayenin güçlenmesi
    • C) Üretim araçlarının mülkiyetinin kamuya devredilerek tekelleşmenin önlenmesi
    • D) İşçi sendikalarının kurulmasının devlet tarafından zorunlu tutulması
    • E) Yabancı sermaye girişlerinin sıkı gümrük kontrolleriyle sınırlandırılması

18. 19. yüzyılda İngiltere'de sanayileşmenin hız kazanmasıyla birlikte işçiler günde 14-16 saate varan sürelerde, kötü havalandırma ve düşük ücret koşullarında çalıştırılmıştır. Bu ağır şartlara tepki olarak işçiler haklarını aramak için ilk aşamada makineleri kırma eylemlerine (Ludizm) yönelmiş, daha sonra ise örgütlü sendikal mücadeleye geçmişlerdir. Bu tarihsel süreç dikkate alındığında işçi hareketlerinin evrimi hakkında aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

    • A) Sanayileşmenin iş gücüne olan ihtiyacı tamamen ortadan kaldırdığı
    • B) Tepkisel ve bireysel eylemlerden bilinçli ve örgütlü hak arayışına dönüştüğü
    • C) İşçi haklarının yalnızca devletlerin tek taraflı yasalarıyla korunduğu
    • D) Makineli üretimin işçi sınıfı tarafından zamanla tamamen durdurulduğu
    • E) Sermaye sahiplerinin çalışma saatlerini kendiliğinden kısalttığı

19. 1838 yılında imzalanan Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile Osmanlı Devleti'nde iç gümrük vergileri yerli tüccarlar için devam ederken yabancı tüccarlar için kaldırılmıştır. Bu durum, Avrupa mallarının Osmanlı iç pazarına düşük fiyatlarla serbestçe girmesine zemin hazırlamıştır. Bu gelişmenin Osmanlı iktisadi yapısındaki doğrudan etkisi aşağıdakilerden hangisidir?

    • A) Yerli üreticilerin rekabet gücünü kaybederek lonca teşkilatının çöküşe geçmesi
    • B) Osmanlı Devleti'nin dış ticaret fazlası vererek bütçesini dengelemesi
    • C) Sanayi yatırımlarının devlet eliyle ülke geneline yaygınlaştırılması
    • D) İthalat oranlarının düşmesiyle yerli ham maddenin ülke içinde kalması
    • E) Tarımsal üretimin tamamen durarak dışa bağımlı hâle gelinmesi

20. Sanayi Devrimi ile birlikte makineli üretime geçilmesi, geleneksel el tezgâhlarına dayalı lonca sisteminin çöküşünü hızlandırmıştır. Fabrikaların ucuz ve seri üretimi karşısında rekabet gücünü kaybeden zanaatkârlar, atölyelerini kapatarak fabrika işçisi olmak zorunda kalmıştır. Bu durumun toplumsal ve ekonomik yapıda ortaya çıkardığı en belirgin sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

    • A) Üretimde nitelikli usta-çırak ilişkisinin önem kazanması
    • B) Kırsal nüfusun kent nüfusuna oranla hızla artış göstermesi
    • C) Üretim araçlarına sahip sermaye sınıfı ile ücretli işçi sınıfının belirginleşmesi
    • D) Uluslararası ticarette gümrük duvarlarının tamamen kaldırılması
    • E) Ham maddeye olan küresel talebin giderek azalması

Doğru cevaplar ve adım adım çözümler testi tamamladıktan sonra gösterilir.