İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi Yeni Nesile Geçiş Test Çöz

Sorular

1. Rüzgâr aşındırması, kurak ve bitki örtüsünden yoksun bölgelerde gevşek dokulu kayaçların ve kumların taşınmasıyla şekillenir. Bu doğrultuda, kurak iklim bölgelerinde görülen, rüzgârın taşıdığı küçük tanelerin kayaçların alt kısımlarını aşındırmasıyla oluşan mantara benzer şekillere ne ad verilir?

   • A) Barkan
   • B) Şahitkaya
   • C) Yardang
   • D) Mantarkaya
   • E) Hamada

2. Akdeniz iklim bölgesinde yer alan karstik sahalarda yağışların asidik özellikleri (karbondioksitli sular), kalker kayaçlarının çatlaklarından sızarak derin yeraltı sistemleri oluşturur. Bu sistemlerin tavanlarının çökmesiyle oluşan büyük çukurluklara ne ad verilir?

   • A) Tafoni
   • B) Lapya
   • C) Obruk
   • D) Düden
   • E) Polye

3. Sıcaklık ve yağışın yıl boyunca yüksek olduğu Ekvatoral iklim bölgelerinde kimyasal çözünme o kadar şiddetlidir ki, yüzlerce metre derinliğe kadar uzanan kalın bir ayrışma tabakası (lateritleşmiş toprak) oluşur. Bu durum, kayaçların fiziksel yapısında aşağıdaki değişimlerden hangisine yol açar?

   • A) Kayaçların sertleşerek metamorfizmaya uğramasına
   • B) Ana kayanın tamamen çözünerek mineral kaybına uğramasına ve yumuşamasına
   • C) Fiziksel çatlamalarla keskin köşeli blokların birikmesine
   • D) Kimyasal çökelmeyle yeni jips tabakalarının oluşmasına
   • E) Volkanik camların kristallere dönüşmesine

4. Bir bölgedeki akarsuların aşındırma gücü, yatak eğimi ve su miktarının yanı sıra içinden geçtikleri arazideki kayaçların aşınmaya karşı direncine de bağlıdır. Dirençli kayaçlar dar ve dik boğaz vadiler oluştururken, dirençsiz kayaçlar geniş tabanlı vadilerin oluşmasına yol açar. Bu duruma bağlı olarak oluşan kanyon vadilerde hangi kayaç grubunun varlığı belirleyicidir?

   • A) Şist gibi metamorfik kayaçlar
   • B) Kalker gibi dirençli karstik kayaçlar
   • C) Kil taşı gibi gevşek tortul kayaçlar
   • D) Obsidiyen gibi camsı volkanik kayaçlar
   • E) Linyit gibi organik tortul kayaçlar

5. Yüksek dağlık ve soğuk iklim bölgelerinde donma-çözünme döngüsü çok sık yaşandığı için kayaçlar mekanik olarak parçalanır ve yamaç eteklerinde 'talus' (çığ döküntüsü/ufalanmış taş yığınları) birikir. Buna göre, Türkiye'de bu tür birikintilere aşağıdaki dağların hangisinin zirveye yakın yamaçlarında daha fazla rastlanması beklenir?

   • A) Yıldız Dağları
   • B) Kaçkar Dağları
   • C) Kaz Dağları
   • D) Canik Dağları
   • E) Samanlı Dağları

6. Kayaçların gözeneklilik miktarı ve su geçirgenliği aşınma süreçlerini doğrudan etkiler. Kil taşı gibi gözenekli ancak geçirimsiz kayaçların bulunduğu dik yamaçlarda, sağanak yağışlar sonrası heyelan ve çamur akıntıları sık yaşanır. Buna göre, Karadeniz Bölgesi'nde heyelanların yoğun olmasının temel nedeni iklim özellikleri ile kayaç yapısının hangi ilişkisine dayanır?

   • A) Düşük sıcaklık farkının volkanik tüfleri çözmesi
   • B) Kurak dönemde kalker bloklarının çatlaması
   • C) Bol yağışların killi tabakaları kayganlaştırması
   • D) Rüzgarların kum taşlarını aşındırması
   • E) Kar erimelerinin granit bloklarını eritmesi

7. Nemli ve ılıman iklim bölgelerinde gür bitki örtüsünün varlığı, organik asitlerin toprağa karışmasını sağlayarak kayaçların kimyasal çözünmesini hızlandırır. Buna göre, Türkiye'de bitki örtüsü ve iklim ilişkisi düşünüldüğünde kimyasal çözünme hızının en fazla olması gereken yer hangisidir?

   • A) Tuz Gölü Çevresi
   • B) Doğu Karadeniz Kıyıları
   • C) Güneydoğu Anadolu Platoları
   • D) Iğdır Ovası
   • E) Ergene Havzası

8. Tüf ve bazalt gibi volkanik kayaçların bulunduğu kurak ve yarı kurak bölgelerde, sel sularının ve rüzgarların etkisiyle peri bacaları oluşur. İç Anadolu'da bu şekillerin yaygın olmasında iklim ve kayaç yapısının hangi özelliği doğrudan etkili olmuştur?

   • A) Bol yağış alması ve kalkerli yapıya sahip olması
   • B) Yarı kurak iklim koşulları ve farklı dirençteki volkanik malzemelerin bulunması
   • C) Sıcaklık farklarının az olması ve kil taşlarının varlığı
   • D) Kimyasal çözünmenin şiddetli olması ve granit bloklarının varlığı
   • E) Kar yağışının fazla olması ve metamorfik kayaç yapısı

9. Karstik alanlarda suların kayaçları eriterek yer altına sızması sonucu obruk, dolin ve mağara gibi şekiller oluşur. Aşağıdaki görselde yer alan bu aşınım süreçlerinin Türkiye'de en yoğun yaşandığı coğrafi yöre hangisidir?

   • A) Konya - Karapınar çevresi
   • B) Erzurum - Pasinler çevresi
   • C) Edirne - Ergene çevresi
   • D) Rize - Ayder çevresi
   • E) Şanlıurfa - Harran çevresi

10. Sıcak ve kurak çöl bölgelerinde günlük sıcaklık farkının 50°C'yi bulması mekanik ufalanmayı artırırken, yağış azlığı kimyasal çözünmeyi neredeyse durdurur. Buna göre, aşağıdaki ülkelerin hangisinde fiziksel çözünme süreçlerinin kimyasal çözünmeye oranı en yüksektir?

    • A) İngiltere
    • B) Brezilya
    • C) Endonezya
    • D) Mısır
    • E) Japonya

11. Kayaçların çözünme hızı ve türü üzerinde iklim özellikleri kadar kayaçların fiziksel ve kimyasal yapısı da etkilidir. Buna göre, aşağıdaki kayaç türlerinden hangisinin nemli iklim bölgelerinde kimyasal aşınmaya karşı direnci en düşüktür?

    • A) Kalker
    • B) Granit
    • C) Bazalt
    • D) Kuvarsit
    • E) Gnays

12. Kalker, jips ve kaya tuzu gibi kolay eriyebilen kayaçların yaygın olduğu alanlarda kimyasal aşınma süreci oldukça hızlı işler ve karstik yer şekilleri oluşur. Türkiye'nin jeolojik yapısı düşünüldüğünde, bu kayaçların oluşturduğu yer şekillerine aşağıdaki alanların hangisinde daha sık rastlanır?

    • A) Ergene Havzası
    • B) Doğu Karadeniz Dağları
    • C) Teke ve Taşeli Platoları
    • D) Çukurova Deltası
    • E) Kars-Ardahan Platosu

13. Bir yer bilimci ekibi, iki farklı bölgedeki kayaç aşınma süreçlerini incelemektedir. 1. Bölge: Ekvatoral iklimin hakim olduğu, yıl boyu bol yağış alan ve sıcaklığın yüksek olduğu bir havzadır. 2. Bölge: Günlük sıcaklık farklarının 50°C'yi bulduğu, yağışın yok denecek kadar az olduğu bir çöl sahasıdır. Her iki bölgede de ana kayaç türü olarak 'Granit' bulunmaktadır. Bilim insanları yaptıkları gözlem sonucunda şu çıkarımda bulunmuştur: '1. Bölgede graniti oluşturan mineraller arasındaki kimyasal bağlar suyun etkisiyle zayıflayarak kayaç killi bir yapıya dönüşürken; 2. Bölgede granit, minerallerin farklı oranlarda genleşip büzülmesi sonucu bütünlüğünü kaybederek bloklar halinde parçalanmaktadır. Bu durum, aynı kayaç türü üzerinde farklı iklim koşullarının tamamen farklı ayrışma mekanizmalarını devreye soktuğunu kanıtlar.'

14. Bir coğrafya araştırma ekibi, kayaçların çözünme süreçlerini yerinde gözlemlemek amacıyla iki farklı istasyonda çalışma yapmaktadır. 1. İstasyon: Yıllık sıcaklık farkının 35°C bulduğu, yıllık toplam yağışın 300 mm civarında olduğu kurak bir alandır. 2. İstasyon: Her mevsim yağışlı, nem oranının %80'in üzerinde olduğu ve kimyasal çözünmeye uğrayan kalker (kireç taşı) tabakalarının yaygın olduğu bir alandır. Araştırmacılar, 1. istasyonda kayaların yüzeyinde pul pul dökülmeler (eksfoliasyon) gözlemlerken, 2. istasyonda derin yarıklar ve erime çukurlarının oluştuğunu raporlamışlardır. Bu gözlemler ve iklim-kayaç ilişkisi dikkate alındığında, yeryüzü şekillerinin oluşum süreçleri ile ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi kesin olarak söylenebilir?

    • A) Bir bölgede fiziksel ufalanmanın şiddetli olması, sadece kayaç cinsinin sertliğine bağlıdır.
    • B) Kimyasal çözünme, düşük sıcaklık ve kurak iklim koşullarında kayaçların mineral yapısını daha hızlı değiştirir.
    • C) 1. istasyonda mekanik ayrışmanın temel nedeni nem azlığı ve yüksek sıcaklık farkıyken, 2. istasyonda kayaç yapısı ve nemli iklim erime sürecini hızlandırmıştır.
    • D) Kayaçların direnci arttıkça, dış kuvvetlerin iklim üzerindeki şekillendirici etkisi tamamen ortadan kalkmaktadır.
    • E) Her iki istasyonda da yeryüzü şekillerinin oluşumu sadece akarsu aşındırması ile açıklanabilir.

Doğru cevaplar ve adım adım çözümler testi tamamladıktan sonra gösterilir.