İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi Kazanım PDF İndir

Sorular

1. 1.

   Türkiye kütle hareketleri duyarlılık haritasında; yıllık yağış miktarının yüksek olduğu ve killi tabakaların yamaç eğimi doğrultusunda uzandığı Doğu Karadeniz kesiminde heyelanların yaygınlaştığı görülmektedir. Bu mekânsal dağılımın ortaya çıkmasında iklim özellikleri ile litolojik yapı arasındaki aşağıdaki ilişkilerden hangisi belirleyicidir?

   • A) Dirençli granit kütlelerinin donma-çözülme döngüleriyle derin çatlaklar boyunca bloklar hâlinde ayrışması
   • B) Suda kolay çözünen karbonatlı kayaçların yer altı sularınca eritilerek tavan çökmesi oluşturması
   • C) Yağış sularını bünyesine alan killi seviyelerin plastikleşip kayganlaşarak üzerindeki kütleyi harekete geçirmesi
   • D) Aşırı buharlaşma nedeniyle gözenekli volkanik tüflerin yüzeyinde tuz çatlamalarının hızlanması
   • E) Kurak dönemde rüzgâr erozyonuyla süpürülen gevşek kum örtüsünün yamaç tabanında birikmesi
2. 2.

   Türkiye fiziki ve hidrografya haritasında; eğimin, akış hızının ve kayaç direncinin yüksek olduğu dağlık kesimlerde akarsuların dar tabanlı ve "V" profilli çentik vadiler oluşturduğu, eğimin azaldığı ve gevşek tortulların bulunduğu ova tabanlarında ise geniş tabanlı vadilerin yaygınlaştığı görülmektedir. Bu mekânsal dağılımın ortaya çıkmasında, akarsu aşındırma süreçleri ile çevre özellikleri arasındaki aşağıdaki ilişkilerden hangisi belirleyicidir?

   • A) Dirençli kayaçların bulunduğu dağlık alanlarda kimyasal çözünmenin mekanik aşındırmadan daha etkili olması
   • B) Eğimin azaldığı düzlüklerde akarsu debisinin artışına bağlı olarak yatak tabanının dikleşmesi
   • C) Eğim ve akış hızının fazla olduğu dirençli arazilerde derine aşındırmanın, eğimin azaldığı gevşek tabanlı sahalarda ise yanal aşındırmanın baskın olması
   • D) Dağlık arazilerde fiziksel ufalanmanın durması nedeniyle akarsuların taşıma ve aşındırma gücünün ortadan kalkması
   • E) Eğimli kesimlerde akarsuyun taşıdığı yükü hemen biriktirmesi, taban seviyesine ulaştığında ise yatağını derine kazması
3. 3.

   Kayaç türlerinin çözünme süreçlerini gösteren bir mekânsal analiz haritasında; suda çözünme hızı kalkere ve jipse göre çok daha yüksek olan kaya tuzu tabakalarının nemli iklim sahalarında yüzeyde korunamazken kurak iklim bölgelerinde yüzey şekilleri oluşturabildiği görülmektedir. Bu durum, iklim özellikleri ile kayaçların çözünme süreçleri arasındaki ilişki bakımından hangisiyle açıklanır?

   • A) Kurak sahalarda mekanik parçalanmanın kimyasal çözünmeye göre kaya tuzu üzerinde daha şiddetli gerçekleşmesiyle
   • B) Yağış ve nem miktarının yüksek olduğu alanlarda suyun çözücü etkisiyle kimyasal çözünme hızının en üst düzeye ulaşmasıyla
   • C) Nemli sahalarda gür bitki örtüsünün kaya tuzu tabakalarını kök basıncıyla tamamen ufalamasıyla
   • D) Günlük sıcaklık farkının yüksek olduğu kurak bölgelerde kaya tuzunun sertleşerek aşınmaya direnç kazanmasıyla
   • E) Akarsuların nemli iklim kuşağında derine aşındırma yaparak bu tür tabakaları hızla taban seviyesine taşımasıyla
4. 4.

   Fiziki coğrafya ve litoloji haritasında, yarı kurak iklim koşullarının hüküm sürdüğü yatay tabakalı tortul sahalarda sert tabakaların korunarak düz tepeli ve dik yamaçlı şahit tepeler (şahit kayalar) oluşturduğu görülmektedir. Bu sahadaki litolojik yapı ile aşınma süreçleri birlikte değerlendirildiğinde, söz konusu yer şekillerinin gelişiminde aşağıdakilerden hangisi belirleyicidir?

   • A) Üst kısımdaki dirençli kayaç tabakasının alttaki dayanıksız katmanları rüzgâr ve yüzeysel akış aşındırmasına karşı koruması
   • B) Bol yağış alan yamaçlarda kimyasal çözünmenin tabakalar arasında erime boşlukları oluşturması
   • C) Donma ve çözülme döngülerinin gevşek yamaç örtüsünü soliflüksiyonla yerçekimi doğrultusunda taşıması
   • D) Taban suyunun kapiler yolla yükselerek kayaç yüzeyinde petekli yapılar geliştirmesi
   • E) Tabaka eğimi yönünde suya doyan killi kütlelerin bloklar hâlinde yer değiştirmesi
5. 5.

   Dünya kurak bölgeler jeomorfoloji haritasında, rüzgâr aşındırmasının etkili olduğu çöl alanlarında yer alan mantar kayaların (şeytan masası) alt kısımlarının inceldiği, üst kısımlarının ise geniş bir kütle hâlinde korunduğu görülmektedir. Bu sahalardaki iklim özellikleri ile aşınma süreçleri birlikte değerlendirildiğinde, söz konusu yer şeklinin bu morfolojik yapıyı kazanmasında aşağıdakilerden hangisi belirleyicidir?

   • A) Kayaçların taban kesimlerinde kimyasal çözünmenin nem etkisiyle üst kısımlara göre daha hızlı gerçekleşmesi
   • B) Kayacın üst bölümlerinde donma-çözülme döngülerinin alt bölümlere kıyasla belirgin biçimde zayıf kalması
   • C) Rüzgâr hızının zemin sürtünmesine bağlı olarak yüzeye yakın kesimlerde artış gösterip aşındırmayı hızlandırması
   • D) Rüzgârın sürüklediği sert kum tanelerinin yerçekimi nedeniyle zemine yakın seviyelerde yoğunlaşarak kayacın tabanını daha çok zımparalaması
   • E) Taban seviyesinde yer alan kayaç katmanlarının yüksek sıcaklık farkları sonucunda kimyasal başkalaşıma uğraması
6. 6.

   Dünya iklim ve jeomorfoloji haritasında, Güneydoğu Asya'da kalın kalker (kireç taşı) katmanları üzerinde yükselen dik yamaçlı kule karstlarının geniş yer kapladığı görülmektedir. Bu sahadaki iklim özellikleri ile kayaç yapısı birlikte değerlendirildiğinde kule karstlarının gelişiminde aşağıdakilerden hangisi belirleyicidir?

   • A) Düşük sıcaklık farklarına bağlı olarak kireç taşı bloklarında donma-çözülme kökenli fiziksel ufalanmanın baskın duruma geçmesi
   • B) Rüzgârın savurduğu ince kum tanelerinin kayaç tabanında korazyon yaratarak dik yamaçlı basamaklar üretmesi
   • C) Dirençsiz volkanik tüf tabakalarının yüzeysel sel sularıyla süpürülüp alttaki bazalt bloklarını açığa çıkarması
   • D) Yüksek sıcaklık ve bol yağış altında kalın kireç taşı kütlelerinin çatlaklar boyunca dikey kimyasal çözünmeye uğraması
   • E) Taban seviyesine yaklaşan akarsuların yatak eğiminin azalmasıyla menderesler çizip yana aşındırmayı öne çıkarması
7. 7.

   Fiziki coğrafya ayrışma süreçleri haritasında; gür orman örtüsünün bulunduğu nemli ve ılıman sahalarda biyolojik (organik) çözünmenin belirgin şekilde gerçekleştiği görülmektedir. Bu sahalardaki iklim ve kayaç özellikleri dikkate alındığında, biyolojik çözünme sürecinin gelişiminde aşağıdakilerden hangisi belirleyicidir?

   • A) Gece ile gündüz arasındaki belirgin sıcaklık farklarının kayaçlarda genleşme ve büzülmeye yol açması
   • B) Donma ve çözülme döngüsü sırasında kayaç gözeneklerindeki suların genleşerek kayacı parçalaması
   • C) Bitki köklerinin kayaç çatlaklarında büyüyerek basınç uygulaması ve salgıladığı organik asitlerle mineralleri ayrıştırması
   • D) Yeraltı sularının kireç taşı tabakalarını eriterek derin çatlaklar ve geniş mağara boşlukları meydana getirmesi
   • E) Rüzgârın taşıdığı kum ve çakıl tanelerinin kayacın alt kısımlarını zımparalayarak oyuklar oluşturması
8. 8.

   Türkiye fiziki ve hidrografya haritasında, akarsuların aşınmaya karşı farklı dirençteki tabakalar üzerinden geçtiği engebeli arazilerde çağlayanların tabanında derin oyuklar (dev kazanı) geliştiği görülmektedir. Bu sahalardaki litolojik yapı ve aşınma süreçleri birlikte değerlendirildiğinde, dev kazanlarının oluşumunda aşağıdakilerden hangisi belirleyicidir?

   • A) Yeraltı sularının kireçli tabakaları eriterek yüzeyde çöküntü çanakları oluşturması
   • B) Rüzgârın sürüklediği kum tanelerinin kayaç tabanlarını korozyon etkisiyle oyması
   • C) Çatlaklara sızan suların donup genleşerek blok hâlinde kaya düşmelerine yol açması
   • D) Kimyasal çözünmeyle eriyen minerallerin akarsu tabanında tortullaşarak çökelmesi
   • E) Yüksekten dökülen suyun taşıdığı kayaç kırıntılarıyla tabanı girdap yaparak oyması
9. 9.

   Bir fiziki coğrafya araştırma ekibinin hazırladığı vadi tipleri ve litoloji dağılım haritasında, Akdeniz kuşağında dirençli ve çatlaklı kireç taşı (kalker) tabakalarından geçen akarsu havzalarında yamaçları dik kanyon vadilerin yaygınlaştığı tespit edilmiştir. Bu sahadaki litolojik yapı ve akarsu aşındırma süreçleri birlikte değerlendirildiğinde, kanyon vadilerin dik profilli yamaçlar oluşturarak gelişmesinde aşağıdaki durumlardan hangisi belirleyicidir?

   • A) Kalkerin geçirimli ve dirençli yapısının yamaçların yana aşınmasını geciktirerek akarsuyun derine aşındırmasını öne çıkarması
   • B) Şiddetli donma ve çözülme süreçlerinin yamaç profillerini hızla gevşetip vadi tabanını genişletmesi
   • C) Belirgin günlük sıcaklık farkları sonucu gelişen mekanik ufalanmanın yamaç eğimlerini bütünüyle yatıklaştırması
   • D) Yarı kurak iklim şartlarında rüzgâr aşındırmasının vadi yamaçlarını oyarak derin asma vadiler üretmesi
   • E) Kimyasal çözünmenin tüm tortul tabakalar arasındaki direnç farklarını silerek yamaçları taban seviyesine eşitlemesi
10. 10.

    Dünya kurak bölgeler jeomorfoloji haritasında, dönenceler çevresinde yer alan sıcak çöl alanlarında belirgin günlük sıcaklık farkları ve tuz kristalleri etkisiyle kayaçlar üzerinde kovuklu ve petekli yapılar (tafoni) oluşmaktadır. Bu sahalardaki iklim ve litolojik özellikler birlikte değerlendirildiğinde, söz konusu yer şekillerinin gelişiminde aşağıdaki çözünme ve aşınma süreçlerinden hangisinin belirleyici olması beklenir?

    • A) Karbonik asit etkisiyle kimyasal erime ve karstlaşma
    • B) Tuz çatlaması ile mekanik ufalanma ve rüzgâr aşındırması
    • C) Permafrost tabakasının mevsimlik erimesi ve kütle kayması
    • D) Akarsuların taban seviyesine doğru derine aşındırması ve kanyonlaşma
    • E) Nemli ortamda hidroliz tepkimesi ve derin kimyasal ayrışma
11. 11.

    Türkiye litoloji ve jeomorfoloji haritası incelendiğinde; yarı kurak iklim şartlarının hüküm sürdüğü Sivas Havzası'nda lapya, dolin ve çöküntü obruğu gibi erime şekillerinin yaygın olduğu görülmektedir. Yıllık yağış miktarının görece düşük olmasına rağmen bu alanda belirtilen yer şekillerinin gelişmesinde, aşağıdaki süreç ve kayaç özelliği eşleşmelerinden hangisi belirleyicidir?

    • A) Fiziksel ufalanma – Günlük sıcaklık farklarına bağlı olarak granit bloklarının mekanik çatlaması
    • B) Kimyasal çözünme – Suda kolayca eriyebilen jips gibi evaporit kayaçların varlığı
    • C) Rüzgâr aşındırması – Yarı kurak iklim koşullarında gevşek kumlu tortulların deflasyonla süpürülmesi
    • D) Kütle hareketi – Eğimli yamaçlarda yer alan killi tabakaların suya doygun hâle gelerek kayması
    • E) Buzul aşındırması – Yüksek dağlık kesimlerdeki buz kütlelerinin taban kayayı oyması
12. 12.

    Türkiye fiziki ve jeomorfoloji haritasında, Doğu Karadeniz Dağları ile Cilo Dağları'nın 3000 metreye yaklaşan yüksek kesimlerinde yer alan sirk çanakları ve hörgüç kayalar işaretlenmiştir. Bu sahalardaki sert kristalin kayaç yapısı ve dağ iklimi koşulları dikkate alındığında, belirtilen yer şekillerinin gelişiminde aşağıdaki çözünme ve aşınma süreçlerinden hangisinin belirleyici olması beklenir?

    • A) Düşük sıcaklıklara bağlı donma süreçleri ile buzul aşındırması ve koparma
    • B) Yüksek sıcaklık farklarına bağlı termal genleşme ile rüzgâr aşındırması
    • C) Bol yağış koşullarına bağlı kimyasal çözünme ile akarsu menderesleşmesi
    • D) Suda kolay eriyebilen litolojik yapıya bağlı karstik çözünme ve çökme
    • E) Kıyı dinamiklerine bağlı dalga aşındırması ve yamaç gerilemesi
13. 13.

    Türkiye litoloji ve jeomorfoloji haritasında, bitki örtüsünden yoksun killi ve marnlı tortul tabakaların yaygın olduğu eğimli sahalar gösterilmektedir. Yarı kurak iklim koşullarının hüküm sürdüğü bu sahalarda kayaç yapısı ile iklim özellikleri birlikte değerlendirildiğinde, yer şekillerinin gelişiminde aşağıdaki süreçlerden hangisinin belirleyici olması beklenir?

    • A) Karstik erime ve dolin gelişimi
    • B) Rüzgâr biriktirmesi ve barkan gelişimi
    • C) Buzul aşındırması ve sirk gelişimi
    • D) Dalga aşındırması ve falez gelişimi
    • E) Sel sularının aşındırması ve kırgıbayır gelişimi
14. 14.

    Türkiye fiziki ve jeoloji haritaları üzerinde yapılan bir incelemede, Kapadokya yöresinde dirençsiz volkanik tüf tabakalarının üzerinde aşınmaya dirençli bazalt bloklarının yer aldığı ve yörede yarı kurak iklim koşullarının hüküm sürdüğü görülmektedir. Bu sahanın kayaç yapısı ile iklim özellikleri birlikte değerlendirildiğinde yer şekillerinin gelişiminde aşağıdaki süreçlerden hangisinin belirleyici olması beklenir?

    • A) Buzul erimeleri sonucunda moren setlerinin ve sirk çanaklarının biçimlenmesi
    • B) Kıyı akıntılarının biriktirme faaliyetleriyle tombolo ve lagünlerin gelişmesi
    • C) Karbonatlı kayaçların kimyasal erimesiyle geniş tabanlı polye ovalarının açılması
    • D) Nemli koşullarda taban suyunun yükselmesi sonucu derin bataklıkların yaygınlaşması
    • E) Seyrek bitki örtüsü altında sağanak yağışların oluşturduğu sel suları ile tüflerin yarıntılara uğraması
15. 15.

    Dünya fiziki ve iklim haritası üzerinde yer alan Amazon Havzası'nda yıl boyunca yüksek sıcaklık ve bol yağış koşulları etkilidir. Bu sahanın iklim özellikleri ve kayaç yapısı dikkate alındığında yer şekillerinin oluşumunda aşağıdaki süreçlerden hangisinin belirleyici olması beklenir?

    • A) Günlük sıcaklık farklarına bağlı mekanik ufalanma ve rüzgâr aşındırması
    • B) Yüksek nem ve sıcaklığa bağlı derin kimyasal çözünme ve akarsu aşındırması
    • C) Donma ve çözülme döngüleri sonucunda oluşan fiziksel parçalanma ve buzul aşındırması
    • D) Aşırı buharlaşma sonucu tuz çatlatması ve dalga aşındırması
    • E) Karbonatlı kayaçların çözünmesine bağlı karstik aşınma ve rüzgâr biriktirmesi
16. 16.

    Türkiye'nin fiziki ve jeolojik haritası üzerinde yapılan bir mekânsal analizde, Erzurum-Kars platosundaki volkanik arazilerde kış aylarında ve mevsim geçişlerinde sıcaklığın donma noktasının altına sık sık inip çıktığı belirlenmiştir. Bu sahanın iklim ve kayaç özellikleri birlikte değerlendirildiğinde, yer şekillerinin oluşumunda aşağıdaki çözünme ve aşınma süreçlerinden hangisinin belirleyici olması beklenir?

    • A) Karbonatlı kayaçların yer altı ve yer üstü sularıyla erimesine dayalı karstlaşma süreci
    • B) Yıl boyunca yüksek sıcaklık ve bol neme bağlı olarak gelişen derin kimyasal ayrışma
    • C) Kurak iklim şartlarında tuz çatlaması ve rüzgârın korozyon etkisiyle oluşan ufalanma
    • D) Kayaç çatlaklarına sızan suyun donarak genleşmesi sonucunda oluşan mekanik parçalanma
    • E) Dalga ve akıntıların enerjisiyle dik yamaçların alt kısımlarının oyulması ve falez gelişimi
17. 17.

    Kayaçların çözünme ve aşınma süreçlerinin incelendiği bir mekânsal analiz haritasında; yağış miktarının yüksek ve litolojik yapının kalker (kireç taşı) ağırlıklı olduğu Batı Toroslar yöresinde, yer şekillerinin oluşumunda aşağıdaki süreçlerden hangisinin belirleyici olması beklenir?

    • A) Suyun eritme gücüne ve çözünebilen litolojiye dayalı kimyasal çözünme
    • B) Günlük sıcaklık farklarının yüksekliğine dayalı mekanik ufalanma
    • C) Düşük nem ve rüzgâr aşındırmasına dayalı deflasyon süreçleri
    • D) Donma ve çözülme döngülerine dayalı kırıntılı mekanik parçalanma
    • E) Kurak sahalardaki aşırı buharlaşmaya dayalı tuz çatlatması süreci