Fiil çekiminde olumsuzluk eki "-ma / -me", kip ve kişi eklerinden önce fiil kök veya gövdesine doğrudan eklenir. Bir çevre mühendisinin atık yönetimi sunumunda geçen aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem öğrenilen geçmiş zamanın olumsuzu ile çekimlenmiştir?
- A) Sanayi tesisleri zehirli kimyasal atıklarını nehir yatağına doğrudan boşaltmadı.
- B) Fabrika yönetimi arıtma filtresinin periyodik bakımını zamanında yaptırmamış.
- C) Geri dönüşüm konteynerleri sokak başlarına yeterli sayıda yerleştirilmiyor.
- D) Çevre denetim ekipleri bacalardaki gaz salınım değerlerini yarın ölçmeyecek.
- E) Belediyeler plastik poşet kullanımını azaltmak için bez torba dağıtmaz.
Fiiller yapım eki almadıklarında ve başka bir sözcükle birleşmediklerinde "basit yapılı fiil" olarak adlandırılır. Bir müzik eleştirmeninin konser değerlendirmesinde geçen aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem basit yapılı bir fiildir?
- A) Keman virtüözü konserin sonuna doğru seyircilere unutulmaz bir parça çaldı.
- B) Solist, parçanın nakarat bölümünde orkestranın temposuna ustaca ayak uydurdu.
- C) Piyanist, eserin hüzünlü melodilerini salondaki herkese derinden hissettirdi.
- D) Şef, koronun ses ahengini kusursuz kılmak için provaları erkenden başlattı.
- E) Genç besteci yeni eserinin kayıtlarını stüdyoda teknisyenlerle düzenletti.
Gelecek zaman kipi (-ecek / -acak), eylemin konuşma anından sonraki bir zaman diliminde gerçekleşeceğini bildirir. Bir şehir plancısının ulaşım raporunda geçen aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem gelecek zamanın hikâyesi ile çekimlenmiştir?
- A) Yeni metro hattının istasyon projeleri yıl sonuna kadar tamamlanacakmış.
- B) Raylı sistem vagonları sabah saatlerinde hatta çıkan arıza yüzünden gecikecekti.
- C) Şehir içi trafiğini rahatlatacak alternatif güzergâhlar yarın hizmete açılacak.
- D) Bisiklet yollarının genişletilmesi için ayrılan bütçe zamanında kullanılırsa trafik azalır.
- E) Tramvay sürücüleri olası kaza durumlarında merkezi anons sistemini devreye sokar.
Sürerlik fiilleri (-edurmak, -ekalmak, -egelmek), eylemin bir süre boyunca kesintisiz olarak devam ettiğini bildirir. Bir folklor araştırmacısının saha notlarında geçen aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir sürerlik fiili kullanılmıştır?
- A) Yaşlı masal anlatıcısının sözlerini dinlerken salondaki herkes donakaldı.
- B) Köy meydanındaki düğün alayı davul zurna eşliğinde coşkuyla oynayıverdi.
- C) Genç âşık atışma sırasında rakibinin söylediği manilere ustaca cevap verebildi.
- D) Karanlık basmadan önce dağ eteğindeki obaya güçlükle ulaşabildik.
- E) Halı tezgâhındaki çırak desen iplerini karıştırınca motifi yanlış dokuyayazdı.
İstek kipi (-e / -a), eylemin yapılmasının istendiğini veya temenni edildiğini belirtir. Bir gastronomi şefinin mutfak ekibine verdiği talimatlarda geçen aşağıdaki fiillerden hangisi istek kipi 1. çoğul kişi ile çekimlenmiştir?
- A) Sosun kıvamını artırmak için tencereye biraz daha tereyağı ekleyelim.
- B) Fırındaki kuzu etini kurutmamak adına ısı derecesini hemen düşürün.
- C) Sunum tabaklarını servise göndermeden önce mikrofiber bezle silsinler.
- D) Menüdeki tatlı çeşitlerini mevsim meyvelerine göre yeniden tasarladık.
- E) Akşam yemeği hazırlıklarını tamamlamak için mutfakta hızla koşuşturuyoruz.
Gereklilik kipi (-malı / -meli), bazen eylemin yapılmasının zorunlu olduğunu bildirirken bazen de bir ihtimal veya tahmin anlamı katar. Bir dedektifin soruşturma dosyasında geçen aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereklilik kipi cümleye ihtimal (olasılık) anlamı kazandırmıştır?
- A) Olay yerindeki parmak izleri laboratuvara vakit kaybetmeden gönderilmeli.
- B) Şüpheli şahsın telefon kayıtları savcılık izniyle derhâl incelenmeli.
- C) Güvenlik kamerası kayıtlarındaki saat farkı teknik uzmanlarca düzeltilmeli.
- D) Bu saatte büronun ışıkları yandığına göre müfettiş henüz ayrılmamış olmalı.
- E) Cinayet mahalline giriş çıkışlar sarı güvenlik şeridiyle sınırlandırılmalı.
Fiillerde görülen geçmiş zaman kipi (-di / -dı / -du / -dü), eylemin geçmişte yapıldığını ve konuşanın bu eyleme bizzat tanık olduğunu bildirir. Bir arkeoloji günlüğünden alınan aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem görülen geçmiş zamanın 3. çoğul kişisi ile çekimlenmiştir?
- A) Kazı alanındaki mozaikleri gün ışığına çıkarmak için çok çalıştık.
- B) Restoratörler sütun başlıklarındaki motifleri özenle fırçaladılar.
- C) Antik tiyatronun basamaklarındaki çatlakları harçla doldurmuşlar.
- D) Araştırmacılar bulunan sikkelerin dönemini laboratuvarda tespit ediyor.
- E) Heyet üyeleri kazı raporunu yarın akşam kurula teslim edecekler.
Geniş zaman kipi (-r / -ar / -er) olumsuz çekimlendiğinde "-r" eki genellikle düşer ve yerine "-z / -maz / -mez" eki gelir (1. tekil ve 1. çoğulda ise sadece -ma/-me kalır). Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem geniş zamanın olumsuzu ile çekimlenmiştir?
- A) Tecrübeli kaptan fırtınalı havalarda limandan izinsiz asla ayrılmaz.
- B) Arıza yapan motor parçasını yenisiyle değiştirmek için dün fabrikaya uğramadı.
- C) Yoğun sis nedeniyle sabahki vapur seferlerini şimdilik başlatmıyorlar.
- D) İskeledeki palamar görevlisi geminin halatlarını henüz çözmeyecek.
- E) Yolcular güvenlik kontrolünden geçmeden güverteye kesinlikle çıkmasın.
Yeterlik birleşik fiilinin (-ebilmek) olumsuz biçiminde "-abil / -ebil" ekinin "-a / -e" kısmı korunur ve olumsuzluk eki "-ma / -me" ile birleşir. Buna göre aşağıdaki cümlelerin hangisinin yüklemi yeterlik fiilinin olumsuzuyla çekimlenmiştir?
- A) Proje koordinatörü aksayan teslim tarihlerini gerekçeleriyle üst kurula bildirmedi.
- B) Dağ yolu karla kapandığı için arama kurtarma ekibi köye vaktinde ulaşamadı.
- C) Genç sporcu sakatlık riskini göze alarak antrenman temposunu hiç düşürmedi.
- D) Sunucu canlı yayında teknik arıza meydana gelmesine rağmen konuşmasını kesmedi.
- E) Müşteri temsilcisi tüketici şikâyetlerine yönelik resmi tutanağı henüz imzalamadı.
İş (kılış) fiilleri nesne alabilen ve başına "onu" sözcüğü getirildiğinde anlamlı olan fiillerdir; durum fiilleri ise öznenin süreklilik gösteren durumunu anlatan ve nesne alamayan fiillerdir. Bir edebiyat eleştirisinde geçen aşağıdaki altı çizili fiillerden hangisi anlam özelliği bakımından durum fiilidir?
- A) Yazar, dönemin toplumsal çelişkilerini romanında ustalıkla eleştiriyor.
- B) Şair, dizelerinde yalnızlık duygusunu çarpıcı imgelerle anlatır.
- C) Karakter, vicdan azabıyla sabaha kadar pencerenin önünde durdu.
- D) Eleştirmen, eserin zayıf yönlerini ayrıntılı bir makaleyle açıkladı.
- E) Çevirmen, yabancı klasikleri Türkçeye titizlikle kazandırdı.
Birleşik zamanlı (birleşik çekimli) fiiller, basit zamanlı bir fiile ek fiilin (-idi, -imiş, -ise) getirilmesiyle oluşturulur. Bir belgesel metninden alınan aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem birleşik zamanlı bir fiildir?
- A) Kutup tilkileri kış aylarında avlanabilmek için kilometrelerce yol kateder.
- B) Göçmen kuşlar havalar soğumadan önce güney yarımküreye doğru kanat çırparmış.
- C) Yağmur ormanlarındaki canlı çeşitliliği araştırmacıları her zaman büyüler.
- D) Derin deniz canlıları ışığın ulaşmadığı ortamlarda kendi ışığını üretir.
- E) Çöl kemirgenleri gündüzün kavurucu sıcağından korunmak için yer altına saklandı.
Fiillerde şahıs ekleri eylemin kim tarafından gerçekleştirildiğini bildirir. Buna göre bir tiyatro oyunundaki repliklerden alınan aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem birinci çoğul kişi eki almıştır?
- A) Sahnedeki dekorları ikinci perde başlamadan önce hep birlikte düzenledik.
- B) Oyuncuların sahne arkasındaki hazırlıklarını dikkatle gözlemlediniz.
- C) Salondaki izleyiciler başrol oyuncusunu dakikalarca ayakta alkışladılar.
- D) Rolün getirdiği duygusal yoğunluğu monolog boyunca başarıyla yansıttın.
- E) Yönetmen metindeki eksik sahneleri sabaha kadar yeniden yazdı.
Yardımcı eylemle kurulan birleşik fiiller; "etmek, olmak, eylemek, kılmak, buyurmak" sözcüklerinin bir isimle birleşmesiyle oluşur. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bu yolla oluşturulmuş bir birleşik fiil kullanılmamıştır?
- A) Şirket yönetimi yıl sonunda tüm çalışanlarına belirli oranlarda prim vadetti.
- B) Tarihî köprünün aslına uygun restorasyonu için belediye bütçesinden ödenek tahsis edildi.
- C) Yaşlı adam mahalle sakinlerinin yardımları karşısında herkese içtenlikle dua buyurdu.
- D) Genç yazar son romanıyla edebiyat dünyasında kalıcı bir yer edindi.
- E) Deneyimli hekim hastasının kısa sürede taburcu olacağını ailesine müjdeledi.
Kurallı birleşik fiiller; yeterlik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma fiilleri olmak üzere dörde ayrılır. Bir dağcılık rehberinin günlük notlarında geçen aşağıdaki cümlelerin hangisinde farklı türde bir kurallı birleşik fiil kullanılmıştır?
- A) Sarp kayalıkların üzerinden atlarken ayağım kayınca düşeyazdım.
- B) Ani bastıran fırtınada çadırımızın iplerini sağlam kazıklara bağlayıverdim.
- C) Zirve tırmanışından önce hazırladığımız sıcak çayı hemen içiverdik.
- D) Rehberimiz sis basmadan önce kamp alanındaki rotayı haritaya çiziverdi.
- E) Telsizden gelen acil çağrıyı duyar duymaz istasyona haber ulaştırıverdi.
Fiiller aldıkları ekler ve birleşme biçimlerine göre basit, türemiş ve birleşik yapılı olarak sınıflandırılır. Bir botanikçinin bitki türlerini tanıttığı aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem türemiş yapılı bir fiildir?
- A) Nemli orman zeminindeki sarmaşıklar ağaç gövdelerini çepeçevre sardı.
- B) Araştırma grubu kuruyan yaprak numunelerini dikkatle masaya bıraktı.
- C) Yağışların artmasıyla birlikte vadideki kurak topraklar hızla yeşerdi.
- D) Endemik türleri korumak amacıyla yeni bir koruma alanı açtılar.
- E) Bilim insanları bitkisel dokuların dayanıklılığını detaylıca yazdı.
Bir cümlede fiilin aldığı kip ekiyle cümlenin kastettiği anlamın uyuşmaması durumuna anlam (zaman) kayması denir. Buna göre bir hava trafik kontrolörünün telsiz konuşmalarında geçen aşağıdaki ifadelerin hangisinde bir anlam kayması vardır?
- A) İniş izni isteyen uçak şu anda üç numaralı pist doğrultusunda süzülüyor.
- B) Radar ekranındaki yoğun sis tabakası görüş mesafesini giderek daraltıyor.
- C) Meteorolojiden gelen son uyarı bültenine göre rüzgâr akşam saatlerinde hızını artıracak.
- D) Acil iniş bildiren kargo uçağı teknik ekipler tarafından hangara çekildi.
- E) Pist bakım çalışmaları nedeniyle tarifeli seferlerimizi haftaya cuma günü başlatıyoruz.
Haber (bildirme) kipleri eylemin geçmişte, şimdiki zamanda, gelecekte veya her zaman yapıldığını bildirirken dilek (tasarlama) kipleri bir şarta, isteğe, gerekliliğe ya da emre bağlı tasarıları ifade eder. Buna göre bir mimarın restorasyon projesinde yer alan aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem dilek kipiyle çekimlenmiştir?
- A) Tarihî kemerlerin güçlendirilmesi için hidrolik kireç harcı kullanılmalı.
- B) Ahşap taşıyıcıların nem oranı özel sensörlerle düzenli ölçülüyor.
- C) Kazı ekibi temeldeki çatlakların derinliğini dün netleştirdi.
- D) Restorasyon heyeti yarın sabah yapının statik raporunu sunacak.
- E) Geleneksel taş ustaları cephe süslemelerini titizlikle onarır.
Bir laboratuvarda kimyasal reaksiyonları gözlemleyen araştırmacı, maddelerin dış bir etki olmaksızın kendiliğinden uğradığı değişimleri not etmektedir. Buna göre araştırmacının tuttuğu aşağıdaki gözlem notlarının hangisinde yüklem, anlam özelliğine göre oluş fiili niteliğindedir?
- A) Deney tüpündeki çözeltiyi dikkatlice beher bardağına aktardık.
- B) Yüksek ısıya maruz kalan metal şeridin yüzeyi zamanla karardı.
- C) Asistanlar mikroskop altındaki hücre bölünmesini sessizce izledi.
- D) Deney sonrasında tüm cam malzemeleri dezenfektanla temizledik.
- E) Sonuç raporunu hazırlamak için çalışma masasında saatlerce oturdu.
Doğru cevaplar ve adım adım çözümler testi tamamladıktan sonra gösterilir.
