Partiler ve Partileşme Dönemi (İç Politika) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Cumhuriyet Halk Fırkası'nın Kuruluşu

   Milli Mücadele'nin örgütlenme evresinde ortaya çıkan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde Birinci Grup adıyla teşkilatlanmıştır. Mustafa Kemal Paşa, inkılapların kurumsal bir tabana oturması ve halk egemenliğinin sistemli yürütülmesi amacıyla 9 Eylül 1923'te Halk Fırkası'nı kurmuştur. Cumhuriyetin ilanı sonrasında 1924 yılında partinin adı Cumhuriyet Halk Fırkası (CHF) olarak değiştirilmiş, 1935 yılındaki kurultayda ise 'parti' sözcüğü benimsenmiştir.

   CHF'nin İlkeleri ve Rolü

   Parti, Dokuz Umde adıyla bilinen ilkeler etrafında şekillenmiş ve cumhuriyetin kurucu kadrosunun modernleşme hedeflerini yürüten temel siyasi araç olmuştur. Erken cumhuriyet döneminde meclis içi muhalefetin sınırlandırılması yerine, başlangıçta farklı fikirlerin temsil edilebileceği denetim mekanizmaları hedeflenmiş; ancak iç ve dış tehditler tek parti yönetiminin uzun süre devam etmesinde belirleyici olmuştur.

   Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın Doğuşu

   Milli Mücadele'nin önde gelen komutan ve idarecilerinden Kazım Karabekir, Rauf Orbay, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele ve Adnan Adıvar gibi isimler, hükümetin yetki merkezileşmesi ve radikal inkılap yöntemlerine eleştirel yaklaşarak 17 Kasım 1924'te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nı (TCF) kurmuştur.

   Parti Programı ve Temel Yaklaşımları

   • Liberalizm ve Ademimerkeziyetçilik: İktisadi hayatta liberalizmi benimsemiş, idari yapılanmada ise yerel yönetimlerin güçlendirilmesini savunmuştur.
   • Dini İnançlara Saygı İlkesi: Tüzüğün 6. maddesinde yer alan 'Fırka, efkâr ve itikad-ı diniyeye hürmetkârdır' ifadesi, zamanla saltanat ve hilafet yanlısı muhalif çevrelerin partide odaklanmasına zemin hazırlamıştır.

   Kapanış Süreci

   Şubat 1925'te patlak veren Şeyh Sait İsyanı sonrasında çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri kararları doğrultusunda, isyanla doğrudan veya dolaylı bağı bulunduğu gerekçesiyle TCF, 5 Haziran 1925'te Bakanlar Kurulu kararıyla kapatılmıştır.

   Güdümlü Muhalefet Arayışı

   1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın Türkiye ekonomisinde yarattığı derin sarsıntı, halk arasında hükümet uygulamalarına yönelik hoşnutsuzlukları artırmıştır. Mustafa Kemal Paşa, hükümetin meclis bünyesinde denetlenmesini sağlamak ve muhalefetin rejim karşıtı illegal kanallara kaymasını önlemek amacıyla yakın arkadaşı Fethi Okyar'dan yeni bir fırka kurmasını talep etmiştir.

   Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın Kurulması ve İlkeleri

   12 Ağustos 1930'da kurulan Serbest Cumhuriyet Fırkası (SCF), cumhuriyetçilik ve laiklik ilkelerine bağlı kalmayı taahhüt etmiş; iktisadi düzlemde ise CHF'nin uyguladığı devletçilik politikasına karşı serbest piyasa ve yabancı sermayeyi destekleyen liberal ekonomi anlayışını savunmuştur.

   Fesih Kararı ve Menemen Olayı

   Partinin kısa sürede ülke genelinde yoğun ilgi görmesi ve İzmir mitingi başta olmak üzere rejim muhaliflerinin parti çatısı altında toplanma eğilimi göstermesi üzerine Fethi Okyar, Gazi Mustafa Kemal ile karşı karşıya gelmemek adına 17 Kasım 1930'da partisini feshetmiştir. Kısa süre sonra 23 Aralık 1930'da meydana gelen Menemen Olayı, çok partili yaşam için toplumsal zeminin henüz tam olarak olgunlaşmadığını ortaya koymuştur.

   Kesintiye Uğrama Nedenleri

   Erken cumhuriyet dönemindeki çok partili siyasal yaşama geçiş denemelerinin başarısızlıkla sonuçlanmasında şu temel etkenler belirleyici olmuştur:

   • İnkılapların henüz kurumsallaşma aşamasında olması ve devrimlerin korunması zarureti,
   • Demokrasi kültürünün ve çoğulcu siyasal kurumların tam anlamıyla yerleşmemiş olması,
   • Siyasi partilerin inkılap karşıtı unsurların toplanma merkezi haline gelmesi,
   • Uluslararası konjonktürde 1930'lu yıllarda yükselen otoriter ve totaliter rejimlerin yarattığı güvenlik kaygıları.

   Demokratik Hayata Nihai Geçiş

   Türkiye'de kalıcı ve kesintisiz çok partili hayata geçiş, İkinci Dünya Savaşı sonrasında değişen uluslararası dengeler (Birleşmiş Milletler süreci) ve iç dinamiklerin zorlamasıyla 1945'te Nuri Demirağ liderliğinde kurulan Millî Kalkınma Partisi ve ardından 1946'da Celâl Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan tarafından kurulan Demokrat Parti ile gerçekleşmiştir.