XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti (Dağılma Dönemi) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nin Genel Durumu

   XIX. yüzyıl, Osmanlı Devleti için merkezî otoritenin sarsıldığı, toprak kayıplarının hızlandığı ve devletin varlığını sürdürebilmek adına uluslararası güç dengelerine bağımlı hâle geldiği Dağılma Dönemi olarak adlandırılır. Fransız İhtilali ile yayılan milliyetçilik akımı ve Sanayi İnkılabı sonrası hız kazanan sömürgecilik yarışları, imparatorluğun çok uluslu ve jeopolitik yapısını doğrudan tehdit etmiştir.

   Denge Stratejisi

   Osmanlı Devleti, kendi askerî ve ekonomik gücüyle sınırlarını koruyamayacağını anladığı andan itibaren büyük Avrupa devletleri arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanarak denge siyaseti izlemeye başlamıştır. Bu politika ilk kez XVIII. yüzyıl sonunda Fransa'nın Mısır'ı işgalinde uygulanmış, XIX. yüzyıl boyunca İngiltere, Fransa ve Rusya arasındaki rekabet zemininde devletin temel dış politika ilkesi hâline gelmiştir.

   Balkan İsyanları ve Şark Meselesi

   Viyana Kongresi'nde (1815) diplomatik bir terim olarak ortaya atılan Şark Meselesi, Osmanlı topraklarının Avrupalı güçler tarafından paylaşılması ve Türklerin Avrupa'dan atılması hedefini simgeler. Bu hedef doğrultusunda özellikle Rusya'nın Panslavizm politikası Balkan uluslarını kışkırtmıştır.

   • Sırp İsyanı (1804): Kara Yorgi önderliğinde başlayan hareket, Osmanlı Devleti'nde milliyetçilik temelli ilk isyandır. 1812 Bükreş Antlaşması ile ayrıcalık, 1829 Edirne Antlaşması ile özerklik elde edilmiştir.
   • Yunan İsyanı (1821) ve Bağımsızlık: Megali İdea doğrultusunda örgütlenen Rumlar, Avrupalı devletlerin askerî desteği (Navarin Olayı - 1827) sayesinde 1829 Edirne Antlaşması ile Osmanlı'dan ayrılarak bağımsız olan ilk azınlık olmuştur.
   • Mısır Meselesi: Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın Mora isyanındaki desteğine karşılık talep ettiği valiliklerin verilmemesi üzerine patlak veren kriz, bir iç sorunken uluslararası bir meseleye dönüşmüştür. 1833 Kütahya ve aynı yıl Rusya ile imzalanan Hünkâr İskelesi Antlaşması, Boğazlar Sorunu'nu başlatmıştır.

   Devleti Çöküşten Kurtarma Girişimleri

   İç isyanları ve dış müdahaleleri önlemek, toplumsal bütünlüğü sağlamak amacıyla köklü hukuki ve anayasal dönüşümlere gidilmiştir.

   1. Sened-i İttifak (1808): II. Mahmut ile ayanlar arasında imzalanan bu belge, padişahın mutlak yetkilerini sınırlandıran ilk iç sözleşmedir.
   2. Tanzimat Fermanı (1839): Gülhane Parkı'nda okunan fermanla din, dil ve ırk ayrımı gözetmeksizin tüm tebaanın can, mal ve namus güvenliği kanun güvencesine alınmıştır. Kanun üstünlüğü ilkesi ilk kez kabul edilmiştir.
   3. Islahat Fermanı (1856): Paris Kongresi sürecinde yayımlanmış, gayrimüslim tebaaya ilave siyasi, idari ve sosyal haklar tanınarak Avrupalı devletlerin iç işlerine karışması engellenmek istenmiştir.
   4. I. Meşrutiyet ve Kanun-ı Esasi (1876): Genç Osmanlıların çabalarıyla II. Abdülhamit tarafından ilan edilen anayasa ile halk ilk kez meclis (Meclis-i Mebusan) aracılığıyla yönetime katılmış, parlamenter sisteme adım atılmıştır.

   Kırım Savaşı'ndan Berlin Antlaşması'na

   XIX. yüzyılın ikinci yarısı, Osmanlı Devleti'nin küresel siyasetteki konumunun tamamen uluslararası antlaşmalarla belirlendiği bir dönemdir.

   Paris Antlaşması (1856)

   Kırım Savaşı'nda İngiltere ve Fransa'nın desteğiyle Rusya'yı mağlup eden Osmanlı Devleti, bu antlaşmayla bir Avrupa devleti sayılmış ve toprak bütünlüğü Avrupalı devletlerin garantisi altına alınmıştır. Ancak Karadeniz'in tarafsız hâle getirilmesi, Osmanlı Devleti'nin galip devlet olmasına rağmen egemenlik haklarının kısıtlandığını gösterir.

   93 Harbi ve Berlin Antlaşması (1878)

   1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında imzalanan Ayastefanos Antlaşması, İngiltere ve Avusturya'nın müdahalesiyle geçersiz kılınmış ve yerine Berlin Antlaşması akdedilmiştir. Bu antlaşma ile:

   • Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsızlığını kazanmıştır.
   • Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selâse) Rusya'ya bırakılmıştır.
   • Ermeni Meselesi ilk kez uluslararası bir antlaşma metninde yer almıştır.
   • İngiltere'nin Osmanlı toprak bütünlüğünü koruma politikasından vazgeçtiği kesinleşmiş, nitekim Kıbrıs'ın idaresi geçici olarak İngiltere'ye devredilmiştir.