İlk Türk - İslam Devletleri ve Beylikleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. İslamlaşma Sürecinin Tarihsel Temelleri

   Türklerin İslam dünyasıyla ilk temasları Hz. Ömer Dönemi'nde Sasani İmparatorluğu'nun yıkılmasıyla başlamış, Emeviler Dönemi'ndeki mevali politikası nedeniyle bu ilişkiler uzun süre çatışma ekseninde sürmüştür. Ancak 751 Talas Savaşı, Türk-Arap münasebetlerinde kalıcı bir kırılma noktası oluşturmuştur.

   Talas Savaşı'nda Karluk Türklerinin Abbasi ordusunun yanında yer alarak Çin kuvvetlerini mağlup etmesi şu temel sonuçları doğurmuştur:

   • Orta Asya'nın Çinlileşmesi kesin olarak önlenmiştir.
   • Türk boyları (özellikle Karluk, Yağma, Çiğil ve Tuhsiler) kitleler hâlinde İslamiyet'i benimsemeye başlamıştır.
   • Kağıt, Çin sınırları dışına çıkarak Semerkant üzerinden İslam dünyasına yayılmıştır.

   Gök Tanrı inancı ile İslamiyet arasındaki tek tanrı inancı, ahiret tasavvuru ve kurban ibadeti gibi benzerlikler, Türklerin İslam dinini kabullerini kolaylaştıran teolojik unsurlardır.

   Karahanlılar (840-1212)

   Orta Asya'da İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devletidir. Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet resmi din kabul edilmiş ve hükümdar Abdülkerim adını almıştır. Halkının, ordusunun ve yöneticilerinin tamamen Türk olması nedeniyle milli kimliğini en güçlü koruyan devlettir. Resmi dili Türkçe (Hakaniye lehçesi) olarak belirlemişler ve Türk-İslam edebi mirasının ilk eserlerini (Kutadgu Bilig, Divânu Lugâti't-Türk, Atabetü'l-Hakayık) ortaya koymuşlardır.

   Gazneliler (963-1187)

   Alp Tegin tarafından temelleri atılan ve en parlak dönemini Sultan Mahmud ile yaşayan devlettir. Sultan Mahmud, Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtardığı için tarihte Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olmuştur.

   • Hindistan'a düzenlediği 17 sefer sayesinde İslamiyet'in bu coğrafyada yayılmasını ve bugünkü Pakistan ile Bangladeş'in dini temellerinin atılmasını sağlamıştır.
   • Çok uluslu ve heterojen bir imparatorluk yapısına sahip olması, devletin merkezi otoritesinin uzun vadede zayıflamasına yol açmıştır.

   Büyük Selçuklular (1040-1157)

   Oğuzların Üçok koluna mensup Kınık boyu tarafından kurulan devlet, 1040 Dandanakan Savaşı ile Gaznelileri mağlup ederek resmen kurulmuştur. Tuğrul Bey'in 1055 Bağdat Seferi ile halifeyi koruma altına alması sonucunda siyasi liderlik resmen Türklere geçmiş, dinî ve dünyevi yetkiler birbirinden ayrılmıştır.

   Önemli Askerî ve İdari Gelişmeler:

   • 1048 Pasinler Savaşı: Bizans ile yapılan ilk büyük meydan savaşıdır.
   • 1071 Malazgirt Savaşı: Sultan Alparslan komutasında Bizans mağlup edilmiş, Anadolu'nun kapıları Türklere kesin olarak açılmıştır.
   • Nizamiye Medreseleri: Vezir Nizamülmülk tarafından açılan bu medreseler, dönemin zararlı fırkalarına (Bâtınilik) karşı fikrî mücadele yürütmüş ve devlet bürokrasisine memur yetiştirmiştir.
   • İkta Sistemi: Toprak mülkiyeti devlete ait olmak üzere vergi gelirlerinin asker ve sivil bürokratlara hizmet karşılığı tahsis edilmesi esasına dayanan sistem kurumsallaştırılmıştır.

   Kılıç Hakkı ve Anadolu'nun İmarı

   Sultan Alparslan'ın "Fethedilen toprak fethedenin malıdır" prensibi (kılıç hakkı) doğrultusunda komutanlarını görevlendirmesiyle Anadolu'da Birinci Dönem Türk Beylikleri kurulmuştur:

   • Danişmentliler: Sivas, Tokat, Malatya civarında kurulmuştur. Dönemin en güçlü beyliğidir. Anadolu'daki ilk medrese olan Niksar Yağıbasan Medresesi'ni inşa etmişlerdir.
   • Saltuklular: Erzurum merkezli kurulan ilk beyliktir. Mama Hatun Külliyesi ve Erzurum Ulu Cami önemli eserlerindendir.
   • Mengücekliler: Erzincan ve Divriği çevresinde hâkimiyet kurmuşlardır. Günümüzde UNESCO Miras Listesi'nde yer alan Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası bu döneme aittir.
   • Artuklular: Güneydoğu Anadolu'da (Mardin, Hasankeyf, Harput) hüküm sürmüşlerdir. Malabadi Köprüsü ve ünlü bilgin El-Cezeri bu beylik çatısı altında öne çıkmıştır.
   • Çaka Beyliği: İzmir'de kurulan ilk Türk denizci beyliğidir. Çaka Bey'in donanma kurduğu 1081 yılı, Türk Deniz Kuvvetleri'nin kuruluş tarihi kabul edilir.

   Devlet Teşkilatı, Hukuk ve Toplum

   İlk Türk-İslam devletleri, kadim Türk töresi ile İslami kuralları harmanlayarak kurumsal bir sentez oluşturmuştur.

   Hukuk Sistemi:

   • Şer'i Hukuk: İslam hukukuna dayanır. Aile, miras, boşanma ve vakıf işlerine bakar. Başında Kâdiyü'l-Kudât bulunur.
   • Örfî Hukuk: Eski Türk gelenekleri ve hükümdar fermanlarına dayanır. Devlet güvenliği ve asayiş davalarına bakar. Başında Emîr-i Dâd bulunur.

   Merkez Teşkilatı ve Divan:

   Hükümdarın mutlak vekili Vezir olup devlet işleri Divan-ı Saltanat adı verilen büyük mecliste görüşülürdü. Bu ana divana bağlı alt divanlar şunlardır:

   1. Divan-ı İstifa: Mali işlerden sorumludur (Başkanı: Müstevfi).
   2. Divan-ı Arz: Ordunun ihtiyaçları ve askerî kayıtlardan sorumludur (Başkanı: Emîr-i Arz).
   3. Divan-ı İşraf: İdari ve mali denetimi yürütür (Başkanı: Müşrif).
   4. Divan-ı İnşa (Tuğra): İç ve dış resmi yazışmaları yürütür (Başkanı: Tuğrai).