I. TBMM Dönemi Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. I. TBMM'nin Açılış Süreci

   İstanbul'un İtilaf Devletleri tarafından 16 Mart 1920'de resmen işgal edilmesi ve Mebusan Meclisinin dağıtılması, milli iradenin temsil edileceği yeni bir meclisin açılmasını zorunlu kılmıştır. Mustafa Kemal Paşa, 19 Mart 1920'de yayımladığı genelgeyle Ankara'da olağanüstü yetkilere sahip bir meclisin toplanacağını ilan etmiş; seçimlerin yapılmasını ve İstanbul'dan kaçabilen mebusların da bu meclise katılabileceğini bildirmiştir.

   24 Nisan 1920 Tarihli Önerge

   23 Nisan 1920'de dualarla açılan Meclis, 24 Nisan'da Mustafa Kemal'in sunduğu önergeyi kabul ederek temel çalışma ilkelerini belirlemiştir:

   • Hükûmet kurmak zorunludur: İstanbul Hükûmetinin otoritesinin tanınmadığı ortaya konmuştur.
   • Geçici bir hükûmet başkanı veya padişah vekili atamak doğru değildir: Meclisin bağımsızlığı ve sürekliliği vurgulanmıştır.
   • Mecliste toplanan milli iradeyi vatanın kaderine doğrudan hakim kılmak esastır: Meclisin üstünde hiçbir güç ve makam bulunmadığı ilan edilmiştir.
   • Padişah ve halifenin durumu, baskıdan kurtulduktan sonra Meclisin çıkaracağı kanunla belirlenecektir: Birlik ve beraberliği korumak amacıyla saltanat tartışmaları ertelenmiştir.

   Meclisin Temel Özellikleri

   I. TBMM, olağanüstü şartlar altında toplanmış olup kendine özgü kurumsal niteliklere sahiptir:

   • Kurucu Meclis Niteliği: Yeni bir devlet düzeni kurmuş, 1921 Anayasası'nı (Teşkilat-ı Esasiye) kabul etmiş ve ordu teşkilatını sıfırdan organize etmiştir.
   • Güçler Birliği İlkesi: Yasama, yürütme ve gerektiğinde İstiklal Mahkemeleri aracılığıyla yargı yetkisi doğrudan Meclisin uhdesinde toplanmıştır. Amaç, savaş koşullarında hızlı karar alıp uygulamaktır.
   • Meclis Hükûmeti Sistemi: Meclis başkanı aynı zamanda hükûmetin de başkanıdır. Bakanlar, meclis üyeleri arasından tek tek oylanarak seçilmiştir. Kabine sistemi ve başbakanlık makamı henüz bulunmamaktadır.
   • İhtilalci ve Demokratik Yapı: İstanbul'daki otoriteyi ve Sevr Projesi'ni tanımadığı için ihtilalci; çok farklı meslek, etnik köken ve fikir zümrelerinden temsilcileri bünyesinde barındırdığı için demokratiktir.
   • Siyasi Partilerin Bulunmayışı: Milli mücadele birliğini korumak amacıyla partileşmeye izin verilmemiş, bunun yerine fikir akımları gruplar (Müdafaa-i Hukuk, Tesanüt, İstiklal, Islahat, Halk Zümresi) şeklinde teşkilatlanmıştır.

   Yasama Faaliyetleri

   I. TBMM, açıldığı andan itibaren hem iç güvenliği tesis etmek hem de savaşı finanse etmek üzere kapsamlı yasama faaliyetleri yürütmüştür:

   • Ağnam Resmi Kanunu (24 Nisan 1920): Meclisin çıkardığı ilk kanundur; küçükbaş hayvan vergisinin artırılmasıyla bütçeye gelir sağlanmıştır.
   • Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920): Meclise, milli mücadeleye ve vatana karşı fiili ya da sözlü direniş gösterenlerin vatana hıyanet suçuyla yargılanması öngörülmüştür.
   • Nisab-ı Müzakere Kanunu (Eylül 1920): Meclisin iç tüzüğünü belirleyen, toplantı ve karar yeter sayılarını düzenleyen kanundur.
   • Firariler Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri: Asker kaçaklarını önlemek, cephe gerisinde otoriteyi korumak ve ayaklanmaları bastırmak üzere çıkarılmıştır. Üyeleri milletvekillerinden oluşan İstiklal Mahkemeleri, yargı yetkisinin Meclis eliyle kullanıldığının kanıtıdır.
   • Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (20 Ocak 1921): Egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu bildiren ilk anayasadır.
   • Men-i Müskirat ve Men-i İsrafat Kanunları: Kaynakların tasarruflu kullanımı ve içki-israf yasağını içeren ahlaki ve iktisadi düzenlemelerdir.

   Milli Mücadele'ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar

   TBMM'nin açılmasıyla birlikte Anadolu'nun çeşitli yerlerinde otoriteyi sarsmaya yönelik ayaklanmalar baş göstermiştir. Bu isyanlar dört ana grupta incelenir:

   • İstanbul Hükûmetince Doğrudan Çıkarılanlar: Anzavur İsyanı ve Kuva-yı İnzibatiye (Halifelik Ordusu).
   • İstanbul Hükûmeti ve İtilaf Devletleri İşbirliğiyle Çıkarılanlar: Bolu, Düzce, Hendek, Adapazarı, Yozgat (Çapanoğlu), Afyon (Çopur Musa), Konya (Delibaş Mehmet) ve Milli Aşireti ayaklanmaları.
   • Azınlıkların Çıkardığı İsyanlar: Rum ve Ermeni çetelerinin Doğu ve Karadeniz bölgelerindeki ayrılıkçı faaliyetleri.
   • Eski Kuva-yı Milliyecilerin İsyanları: Düzenli ordunun emrine girmeyi reddeden Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe ayaklanmaları.

   Alınan Tedbirler

   İsyanlara karşı Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi fetvası alınarak Şeyhülislam fetvası hükümsüz kılınmış, İstiklal Mahkemeleri kurularak isyancılar cezalandırılmış ve Kuva-yı Seyyare yerine süratle düzenli orduya geçilmiştir.

   I. TBMM'nin Başarıları ve Dönemin Sona Ermesi

   I. TBMM, milli mücadelenin askeri safhasını sevk ve idare eden gazi bir meclistir. Doğu, Güney ve Batı cephelerindeki muharebeleri yönetmiş; Gümrü, Moskova, Ankara antlaşmaları ile uluslararası alanda meşruiyetini kabul ettirmiştir.

   Saltanatın Kaldırılması ve Lozan Süreci

   I. TBMM'nin gerçekleştirdiği tek inkılap hareketi 1 Kasım 1922'de Saltanatın Kaldırılmasıdır. İtilaf Devletlerinin Lozan Konferansı'na hem Ankara hem İstanbul hükûmetlerini davet ederek ikilik yaratma planı, saltanatın ilga edilmesiyle boşa çıkarılmıştır.

   Meclisin Yenilenmesi

   Savaş şartlarının yıpratıcılığı, Meclis içindeki muhalefetin (II. Grup) Lozan görüşmeleri sırasında sertleşmesi ve yeni bir yapılanmaya ihtiyaç duyulması üzerine 1 Nisan 1923'te seçimlerin yenilenmesi kararı alınmıştır. I. TBMM dönemi, 11 Ağustos 1923'te II. TBMM'nin açılmasıyla resmen sona ermiştir.