XVIII. Yüzyılda Osmanlı Devleti (Gerileme Dönemi) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. XVIII. Yüzyıl Osmanlı Siyasetine Genel Bakış

   Karlofça (1699) ve İstanbul (1700) antlaşmalarıyla geniş çaplı toprak kaybına uğrayan Osmanlı Devleti, XVIII. yüzyıla bu kayıpları telafi etme gayesiyle girmiştir. Bu yüzyıl, Osmanlı diplomasi ve askerî stratejisinde belirgin iki evreye ayrılır:

   • 1700-1739 Evresi: Kaybedilen toprakların diplomasi ve askerî mücadelelerle geri alınabileceği inancının sürdüğü dönemdir.
   • 1739-1792 Evresi: Mevcut sınırların korunmasının öncelik kazandığı, savunma odaklı politikaların ve büyük güçler arası çıkar çatışmalarına dayalı denge siyasetinin temellerinin atıldığı dönemdir.

   Bu yüzyılda Osmanlı Devleti'nin karşısındaki temel aktörler Rusya ve Avusturya olmuş, Fransa ise geleneksel kapitülasyon haklarını genişleterek arabuluculuk rolü üstlenmiştir.

   Prut'tan Pasarofça'ya Askerî Gelişmeler

   İsveç Kralı XII. Şarl'ın Osmanlı'ya sığınmasıyla başlayan 1711 Prut Savaşı'nda Rus ordusu kuşatılmış ve imzalanan Prut Antlaşması ile Azak Kalesi geri alınmıştır. Bu başarı, Mora'yı Venedik'ten geri alma yönünde devleti cesaretlendirmiştir.

   Ancak Avusturya'nın Venedik lehine savaşa müdahil olması Osmanlı ordusunun Petervaradin'de mağlup olmasına yol açmış, neticede 1718'de Pasarofça Antlaşması imzalanmıştır:

   • Belgrad, Banat ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya bırakılmıştır.
   • Mora Yarımadası Osmanlı idaresinde kalmıştır.
   • Batı'nın askerî üstünlüğü fiilen kabul edilmiş, Lale Devri ile birlikte Avrupa tarzı reform arayışları hız kazanmıştır.

   1739 Belgrad Antlaşması ve Önemi

   Rusya ve Avusturya'nın Osmanlı'ya karşı müşterek ittifakla başlattığı 1736-1739 savaşlarında Osmanlı Devleti, Fransız asıllı Humbaracı Ahmet Paşa'nın (Comte de Bonneval) ordu bünyesinde gerçekleştirdiği topçu ıslahatlarının katkısıyla iki cephede de direnç göstermiştir.

   Fransa'nın arabuluculuğuyla imzalanan Belgrad Antlaşması'nın başlıca sonuçları şunlardır:

   • Avusturya, Pasarofça ile aldığı Belgrad ve Kuzey Sırbistan'ı Osmanlı Devleti'ne iade etmiştir.
   • Rusya, Karadeniz'de donanma ve tersane bulundurmama taahhüdünde bulunmuş, Azak Kalesi'nin surları yıkılarak tarafsız bölge olması kabul edilmiştir.
   • Bu antlaşma, Osmanlı Devleti'nin Batı'da imzaladığı son kazançlı genel barış antlaşması olmuştur.
   • Arabuluculuk hizmetine karşılık Fransa'ya 1740 yılında kapitülasyonlar süresiz (müebbet) hale getirilmiştir.

   Küçük Kaynarca Antlaşması ve Değişen Dengeler

   Lehistan iç işlerine Rus müdahalesi sebebiyle patlak veren 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı, 1770 Çeşme Baskını ile Osmanlı donanmasının imha edilmesi ve kara cephelerindeki ağır hezimetlerle sonuçlanmıştır.

   1774 yılında imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması ile devlette derin stratejik sarsıntılar yaşanmıştır:

   • Kırım'ın Bağımsızlığı: Kırım Hanlığı siyasi olarak bağımsız olmuş, ancak halkı dinî bakımdan Osmanlı halifesine bağlı kalmıştır. İlk defa halkı Müslüman ve Türk olan bir toprak kaybedilmiştir.
   • Karadeniz Hakimiyetinin Sonu: Rus ticaret gemilerine Boğazlardan geçiş hakkı verilmiş, Karadeniz Türk gölü olma vasfını yitirmiştir.
   • Tazminat ve Elçilik: Osmanlı Devleti tarihinde ilk kez bir devlete (Rusya) savaş tazminatı ödemeyi kabul etmiş; Rusya, İstanbul'da daimi elçilik ve gerekli yerlerde konsolosluk açma imtiyazı elde etmiştir.
   • Ortodoks Himayesi İddiası: Rusya, Osmanlı tebaası Ortodoksların haklarını koruma bahanesiyle devletin iç işlerine doğrudan müdahale zemini yakalamıştır.

   Ziştovi, Yaş ve Nizam-ı Cedid Dönemi

   Rusya'nın 1783'te Kırım'ı ilhak etmesi üzerine Osmanlı Devleti 1787'de Rusya ve müttefiki Avusturya'ya karşı yeniden savaşa girmiştir. 1789 Fransız İhtilali'nin yarattığı milliyetçilik ve güvenlik endişesi sebebiyle Avusturya savaştan çekilerek 1791'de Ziştovi Antlaşması ile savaştan önceki sınırlarına dönmüştür.

   Rusya ile devam eden mücadele ise 1792 Yaş Antlaşması ile sona ermiştir:

   • Osmanlı Devleti, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu resmen onaylamıştır.
   • Dinyester Nehri iki devlet arasında sınır kabul edilmiştir.
   • Yaş Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin dağılma sürecinin fiilen başlangıcı olarak kabul edilir.

   Tüm bu askerî çöküşler karşısında tahta çıkan III. Selim, klasik düzenin iflasını tespit ederek kapsamlı bir reform programı olan Nizam-ı Cedid hareketini başlatmış, ilk daimi elçilikleri (Londra, Paris, Viyana, Berlin) açarak diplomasiyi savunmanın merkezine yerleştirmiştir.