Atatürk Sonrası Dönem Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Atatürk Sonrası Türkiye'nin Dış Politikası

   Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'de vefatının ardından Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından oy birliğiyle cumhurbaşkanı seçilen İsmet İnönü, cumhuriyetin kurumsal sürekliliğini sağlamayı öncelikli hedef olarak belirlemiştir. Bu dönemin en belirleyici uluslararası dinamiği, 1939-1945 yılları arasında cereyan eden İkinci Dünya Savaşı olmuştur.

   Türkiye, savaş süresince aktif tarafsızlık ve ihtiyatlı diplomasi ilkelerini eksene alan bir strateji izlemiştir. 1939 yılında İngiltere ve Fransa ile Karşılıklı Yardım Antlaşması imzalanmış, ancak Mihver Devletleri'nin Balkanlar'a ve Ege'ye doğru genişlemesi üzerine 1941 yılında Almanya ile Saldırmazlık Paktı tesis edilerek denge politikası sürdürülmüştür. Türkiye; Adana ve Kahire görüşmelerinde Müttefik Devletler'in savaşa fiilen girme baskılarına karşı ordunun lojistik ve teçhizat eksikliğini gerekçe göstererek çatışmaların dışında kalmayı başarmıştır. Şubat 1945'te Yalta Konferansı kararları doğrultusunda, Birleşmiş Milletler kurucu üyeleri arasında yer alabilmek amacıyla Almanya ve Japonya'ya sembolik olarak savaş ilan edilmiştir.

   Olağanüstü Koşullar ve Ekonomik Düzenlemeler

   İkinci Dünya Savaşı'na fiilen girilmemiş olmasına rağmen, yaklaşık bir milyon kişilik ordunun seferberlik durumunda tutulması üretim gücünü ciddi oranda kısıtlamış ve kamu harcamalarını artırmıştır. Hükûmet, bozulan ekonomik dengeyi kontrol altına almak amacıyla kapsamlı yasal ve mali tedbirleri yürürlüğe koymuştur:

   • Millî Korunma Kanunu (1940): Hükûmete fiyatları belirleme, stokçuluğu engelleme, üretim tesislerine ve iş gücüne el koyma gibi olağanüstü müdahale yetkileri tanımıştır.
   • Varlık Vergisi (1942): Savaş yıllarında yüksek kâr elde eden kesimlerin haksız kazançlarını vergilendirmek amacıyla ihdas edilmiş; uygulamada ciddi mali ve toplumsal tartışmalara yol açmıştır.
   • Toprak Mahsulleri Vergisi (1944): Tarımsal üreticiden ayni ya da nakdi olarak alınan bu vergi, özellikle kırsal kesimde yaşayan geniş kitleler üzerinde ağır bir yük oluşturmuştur.
   • Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu (1945): Topraksız köylüye arazi kazandırmayı hedefleyen yasa tasarısı, büyük toprak sahipleri ile iktidar partisi içinde ayrışmalara zemin hazırlamıştır.

   Demokratikleşme Süreci ve 1950 İktidar Değişimi

   İkinci Dünya Savaşı'nın Batı demokrasilerinin zaferiyle sonuçlanması ve Sovyetler Birliği'nin Türkiye'den toprak ile Boğazlar'da üs talep etmesi, Türkiye'nin Batı Bloku ile entegrasyonunu zorunlu kılmıştır. Bu dış dinamik, savaş yıllarında iç politikada biriken hoşnutsuzluklarla birleşerek siyasal sistemin dönüşümünü hızlandırmıştır.

   Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün muhalefet partisinin kurulmasını teşvik eden beyanatlarının ardından 1945 yılında Nuri Demirağ liderliğinde Millî Kalkınma Partisi kurulmuştur. Aynı dönemde CHP içinde bütçe ve Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları sırasında Dörtlü Takrir adı verilen önergeyi sunan Celâl Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan, 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi (DP) kurmuştur.

   1946 yılında yapılan ilk çok partili seçimler, açık oy - gizli tasnif usulü nedeniyle tartışmalara yol açmış, ancak 1950 seçimleri yargı güvencesinde ve gizli oy - açık tasnif ilkesiyle gerçekleştirilmiştir. 14 Mayıs 1950 seçimlerinde oyların çoğunluğunu alan Demokrat Parti iktidara gelmiş; cumhuriyet tarihinde ilk kez genel seçimler yoluyla ve barışçıl biçimde iktidar el değiştirmiştir.