Fiilde Çatı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Fiilde Çatı Nedir?

   Fiillerin özne ve nesneyle kurdukları anlamsal ve biçimsel ilişkilere fiilde çatı denir. Çatı özellikleri fiilin kök veya gövdesinde yer alan eklerle ve cümlenin ögeleriyle olan bağıntısıyla belirlenir.

   Altın Kural: İsim Cümlelerinde Çatı Aranmaz!

   Çatı özelliği yalnızca yüklemi çekimli fiil olan cümlelerde incelenir. Yüklemi isim ya da isim soylu sözcük (ek fiil almış isimler) olan cümlelerde çatı özelliği kesinlikle aranmaz.

   • "Dün hava oldukça soğuktu." → Yüklem isimdir, çatı özelliği aranmaz.
   • "Çocuklar bahçede neşeyle koşuyordu." → Yüklem fiildir, çatı özelliği incelenir.

   Öznesine Göre Fiil Çatıları

   Fiilin bildirdiği işi yapan öznenin durumuna göre fiiller dört grupta incelenir:

   1. Etken Fiil

   İşi doğrudan öznenin kendisi yapar. Cümlede gerçek özne veya gizli özne bulunur. Çatı eki (-l, -n, -ş) almaz.

   • "Öğretmen konuyu ayrıntılı biçimde anlattı." (İşi yapan bellidir: Öğretmen)

   2. Edilgen Fiil

   İşi yapan gerçek özne belli değildir. Fiil -l veya -n eki alır. Cümledeki nesne, işten etkilenen öge olarak sözde özne görevini üstlenir.

   • "Sınıfın pencereleri dün silindi." (Silme işini yapan bilinmemektedir; pencereler = sözde özne)

   3. Dönüşlü Fiil

   İşi yapan da işten etkilenen de öznenin kendisidir. Fiil -l veya -n eki alır ve cümlede gerçek özne bulunur.

   • "Ahmet aynanın karşısında uzun süre tarandı." (Tarayan da taranan da Ahmet'tir.)

   4. İşteş Fiil

   Eylemin birden fazla özne tarafından birlikte ya da karşılıklı yapıldığını bildirir. Fiil -ş eki alır.

   • "Eski arkadaşlar sokakta selamlaştı." (Karşılıklı)
   • "Kuşlar aniden gökyüzüne uçuştu." (Birlikte)

   Nesnesine Göre Fiil Çatıları

   Fiilin nesne alıp alamamasına göre yapılan sınıflandırmadır. Bir fiilin başına "onu" sözcüğü getirildiğinde anlamlı oluyorsa fiil geçişlidir.

   1. Geçişli Fiil

   Nesne alabilen fiillerdir. Cümlede nesne bulunmasa dahi fiil nesne almaya elverişliyse geçişli kabul edilir.

   • "Kitabı bir solukta okudu." → Onu okudu (Geçişli)
   • "Bütün gün durakta bekledi." → Onu bekledi (Nesne yazılmamış olsa da geçişlidir)

   2. Geçişsiz Fiil

   Nesne alamayan, "neyi, kimi, ne" sorularına yanıt vermeyen fiillerdir. Başına "onu" getirilemez.

   • "Bebek beşiğinde mışıl mışıl uyuyor." → *Onu uyuyor (Geçişsiz)

   3. Oldurgan Fiil

   Geçişsiz bir fiilin -r, -t, -dır ekleriyle geçişli hâle getirilmesidir.

   • Uyumak (geçişsiz) → Uyutmak (geçişli / oldurgan)
   • Gülmek (geçişsiz) → Güldürmek (geçişli / oldurgan)

   4. Ettirgen Fiil

   Zaten geçişli olan bir fiilin -r, -t, -dır ekleriyle geçişlilik derecesinin artırılmasıdır. Eylem genellikle başkasına yaptırılır.

   • Yazmak (geçişli) → Yazdırmak (ettirgen)
   • Çözmek (geçişli) → Çözdürmek (ettirgen)

   Karıştırılan Durumlar ve Çözüm Yolları

   Edilgen ve Dönüşlü Fiil Ayrımı

   Her iki çatı türü de -l ve -n eklerini alır. Aralarındaki temel fark öznenin niteliğidir:

   • Özne işi bizzat kendi yapıyorsa fiil dönüşlüdür ("Ayşe düğün için süslendi.").
   • İşi yapan başkasıysa ve özne sözde özneyse fiil edilgendir ("Cadde bayraklarla süslendi.").

   Örtülü Özneye Dikkat!

   Edilgen çatılı cümlelerde eylemi gerçekleştiren bazen "tarafından, nedeniyle, etkisiyle" veya "-ce/-ca" ekleriyle belirtilir. Bu ögeye örtülü özne denir ancak cümlenin çatı özelliği değişmez; yüklem yine edilgen kalır.

   • "Kararlar kurulca onaylandı." → Yüklem yine edilgen çatılıdır.