Cümlede Anlam Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. 1. Anlatım Özelliklerine Göre Cümleler

   Bir yargının iletilme biçimi, cümlenin anlatım özelliğini belirler. Cümleler, dile getirilen düşüncenin kanıtlanabilirlik niteliğine ve aktarım yöntemine göre sınıflandırılır.

   Öznel ve Nesnel Anlatım

   • Nesnel Anlatımlı Cümleler: Doğruluğu ya da yanlışlığı kişiden kişiye değişmeyen, kanıtlanabilir, ölçülebilir ve yoruma kapalı yargılardır. Kişisel beğeni, duygu ve izlenim barındırmaz.
     Örnek: "Yazar, son romanında Kurtuluş Savaşı yıllarındaki bir kasabanın toplumsal yapısını ele almıştır."
   • Öznel Anlatımlı Cümleler: Söyleyenin kişisel duygu, düşünce, beğeni ve yorumlarını yansıtan, kanıtlanamayan yargılardır.
     Örnek: "Yazar, sürükleyici kurgusu ve büyüleyici üslubuyla okuru derinden etkilemektedir."

   Doğrudan ve Dolaylı Anlatım

   • Doğrudan Anlatım: Birine ait sözün hiçbir değişikliğe uğratılmadan, olduğu gibi aktarılmasıdır. Genellikle tırnak işareti içinde veya cümlenin sonuna "dedi, belirtti" gibi fiiller eklenerek verilir.
     Örnek: "Sanatçı, 'Gerçek sanat, toplumun aynasıdır.' diyerek görüşünü özetledi."
   • Dolaylı Anlatım: Başkasına ait bir sözün anlamı bozulmadan, aktaran kişinin kendi cümle yapısıyla ifade edilmesidir.
     Örnek: "Sanatçı, gerçek sanatın toplumun aynası olduğunu dile getirdi."

   2. Anlam İlişkilerine Göre Cümleler

   Cümleler arasındaki mantıksal bağlar, yargıların birbiriyle kurduğu anlamsal ilişkiyi ortaya koyar.

   Neden-Sonuç (Gerekçe) İlişkisi

   Bir eylemin ya da durumun hangi gerekçeyle gerçekleştiğini bildiren cümlelerdir. Bu cümlelerde hem neden hem de sonuç gerçekleşmiş durumdadır. "-dığı için, amacıyla değil çünkü, bu yüzden" gibi ifadelerle kurulabilir.

   Örnek: "Teknik altyapı yetersiz olduğundan veri tabanına erişim sağlanamadı." (Neden: Altyapının yetersiz olması / Sonuç: Erişimin sağlanamaması)

   Amaç-Sonuç İlişkisi

   Eylemin hangi hedefe veya ereğe ulaşmak için yapıldığını ifade eden cümlelerdir. Amaç henüz gerçekleşmemiş bir tasarı niteliğindedir. Cümleye "hangi amaçla?" sorusu yöneltildiğinde anlamlı bir yanıt alınır.

   Örnek: "Akademik çalışmalarında kaynak çeşitliliğini artırmak amacıyla kütüphane arşivlerini taradı." (Amaç: Kaynak çeşitliliğini artırmak / Sonuç: Arşivleri taramak)

   Koşul-Sonuç İlişkisi

   Bir durumun veya eylemin gerçekleşmesinin başka bir durumun varlığına ya da gerçekleşmesine bağlandığı cümlelerdir. Genellikle "-se / -sa", "üzere", "yeter ki", "dıkça" ek ve sözcükleriyle oluşturulur.

   Örnek: "Verilen yönergeleri titizlikle uyguladığınız takdirde araştırmanın güvenilirliği artacaktır."

   3. Cümlede İfade Edilen Kavramlar ve Anlam Nitelikleri

   Cümleler, taşıdıkları anlamsal özelliklere ve hissettirdikleri tutumlara göre farklı kavramsal başlıklar altında incelenir.

   • İçerik (Konu) Cümlesi: Bir eserde veya metinde neyin anlatıldığını, konunun ne olduğunu bildiren yargılardır. ("Eser neyi anlatıyor?" sorusuna yanıt verir.)
   • Üslup (Biçem) Cümlesi: Yazarın duygu ve düşüncelerini nasıl anlattığını, dil ve anlatım özelliklerini, sözcük seçimini belirten yargılardır. ("Eser nasıl anlatıyor?" sorusuna yanıt verir.)
   • Varsayım: Gerçekleşmemiş bir olayı ya da durumu bir an için gerçekleşmiş gibi kabul etme durumudur. ("Diyelim ki, tut ki, farz edelim" sözcükleriyle kurulur.)
   • Olasılık (İhtimal): Bir durumun gerçekleşip gerçekleşmeyeceğinin kesin olmaması, gerçekleşme ihtimalinin bulunmasıdır.
   • Tahmin / Sezgi: Akla, sezgilere ya da eldeki ipuçlarına dayanarak bir durum hakkında önceden fikir yürütmektir.
   • Eleştiri ve Öz Eleştiri: Bir eserin, durumun veya kişinin olumlu ve olumsuz yönlerini ortaya koymaya eleştiri; kişinin kendi tutum ve davranışlarını değerlendirmesine ise öz eleştiri denir.

   4. Örtülü Anlam ve Kesin Yargı Çıkarımı

   Cümlede açıkça belirtilmediği hâlde sözcüklerin dizilişinden, bağlaçlardan, derecelendirme bildiren ifadelerden çıkarılabilen anlama örtülü anlam denir.

   Örtülü Anlamın Belirleyicileri

   • "de/da" Bağlacı: Bir durumun başkaları için de geçerli olduğunu veya eylemin yinelendiğini hissettirir.
     Örnek: "Sempozyuma bu yıl Ahmet de bildiri sundu." (Ahmet dışındakiler de bildiri sunmuştur ve Ahmet önceki yıllarda sunmamış olabilir.)
   • Zaman ve Derecelendirme Zarfları: "Artık, henüz, daha, en" gibi sözcükler kıyaslama veya durum değişikliği bildirir.
     Örnek: "Yazar artık toplumsal sorunlara odaklanıyor." (Yazar geçmişte toplumsal sorunlara odaklanmıyordu.)

   Kesin Yargı Çıkarımı İlkeleri

   1. Yalnızca verilen cümledeki sözcüklerin ve yargıların sınırları içinde kalınmalıdır.
   2. Kişisel yorum, genel geçer bilgi veya tahmin cümleye eklenmemelidir.
   3. "En, ilk, tek, hepsi, sadece" gibi sınırlayıcı sözcüklerin metinde bulunup bulunmadığına dikkat edilmelidir.