Cümle Türleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Cümle Türlerine Giriş

   Cümleler; yüklemlerinin türü, öge dizilişi (yüklemin yeri), taşıdıkları anlam ve yapısal özellikleri olmak üzere dört ana başlık altında incelenir.

   Yüklemin Türüne Göre Cümleler

   • Fiil (Eylem) Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiilden oluşan cümlelerdir. Örneğin: "Sanatçı, uzun süren sessizliğini bu yapıtla bozdu."
   • İsim (Ad) Cümlesi: Yüklemi ek eylem almış bir isim, isim soylu sözcük ya da fiilimsi olan cümlelerdir. Fiilimsiler yüklem olduğunda cümle isim cümlesi kabul edilir. Örneğin: "En büyük gayesi, bildiklerini genç kuşaklara aktarmaktı."

   Yüklemin Yerine (Öge Dizilişine) Göre Cümleler

   • Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi cümlenin sonunda bulunan cümlelerdir.
   • Devrik Cümle: Yüklemi sonda olmayan, cümlenin başında veya ortasında yer alan cümlelerdir.
   • Eksiltili Cümle: Yargısı tamamlanmamış, yüklemi yazılmamış ve genellikle sonuna üç nokta konan cümlelerdir.

   Anlam Özelliklerine Göre Cümleler

   Cümleler taşıdıkları anlam doğrultusunda yargının gerçekleşip gerçekleşmemesine, soru veya ünlem bildirmesine göre sınıflandırılır.

   Biçim ve Anlam İlişkisi

   • Olumlu Cümle: Yüklemde bildirilen eylemin gerçekleştiğini veya durumun var olduğunu ifade eden cümlelerdir.
   • Olumsuz Cümle: Eylemin gerçekleşmediğini veya durumun bulunmadığını bildiren cümlelerdir. Olumsuzluk; -me/-ma eki, değil edatı veya yok sözcüğüyle sağlanır.
   • Biçimce Olumsuz, Anlamca Olumlu Cümleler: Yapısında olumsuzluk unsuru bulunduğu hâlde yargının olumlu bir anlama ulaştığı cümlelerdir. Örneğin: "Söylediklerini anlamıyor değilim." (anlıyorum)
   • Biçimce Olumlu, Anlamca Olumsuz Cümleler: Biçimsel olarak olumsuzluk eki veya sözcüğü içermeyen ancak anlamca eylemin gerçekleşmediğini bildiren cümlelerdir. Örneğin: "Ne aradı ne sordu." (aramadı, sormadı)

   Diğer Anlam Türleri

   Yargının soru yoluyla sorgulandığı cümleler soru cümlesi, duygu ve coşkuların dile getirildiği cümleler ise ünlem cümlesi olarak adlandırılır.

   Yapısına Göre Cümleler: Basit ve Birleşik

   Cümlede kaç yargı bulunduğu ve bu yargıların birbirine nasıl bağlandığı, cümlenin yapısını belirler.

   1. Basit Cümle

   İçinde tek bir yüklem bulunan, yan cümlecik (fiilimsi, alıntı cümle vb.) barındırmayan cümlelerdir.

   Örnek: "Kütüphanenin loş salonunda saatlerce eski dergileri inceledi."

   2. Birleşik Cümle

   Temel bir cümlenin yanında en az bir yan cümlecik içeren cümlelerdir. Yan cümleciğin kuruluş biçimine göre dörde ayrılır:

   • Girişik Birleşik Cümle: Yan cümleciği fiilimsiyle kurulan cümlelerdir. Cümledeki fiilimsi sayısı kadar yan cümlecik bulunur. Örneğin: "Güneş battığında kentin sokakları derin bir sessizliğe bürünürdü."
   • İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin başka bir temel cümlenin ögesi (genellikle nesnesi) olarak yer aldığı cümlelerdir. Örneğin: "Yazar, 'Her eser kendi dönemini yansıtır.' diyordu."
   • Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümleciği dilek-şart kipiyle (-se / -sa) kurulan cümlelerdir.
   • Ki'li Birleşik Cümle: Temel cümle ile yan cümlenin "ki" bağlacıyla bağlandığı cümlelerdir.

   Birden Fazla Yüklemli Cümleler

   Birden çok bağımsız yargının noktalama işaretleriyle veya bağlaçlarla bir araya getirilmesiyle oluşan cümle türleridir.

   1. Sıralı Cümle

   Aralarında anlam ilgisi bulunan bağımsız cümlelerin virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanmasıyla oluşur.

   • Bağımlı Sıralı Cümle: Cümleler arasında en az bir öge ortaklığının bulunduğu sıralı cümlelerdir. Örneğin: "Gömleği dolaptan çıkardı, özenle ütüledi." (Gizli özne ve belirtili nesne ortaktır.)
   • Bağımsız Sıralı Cümle: Cümleleri arasında herhangi bir öge ortaklığı bulunmayan sıralı cümlelerdir. Örneğin: "Hava oldukça soğuktu, biz erkenden içeri girdik."

   2. Bağlı Cümle

   Birden fazla cümlenin birbirine bağlaçlarla (ve, ama, fakat, ancak, çünkü, ne... ne... vb.) bağlandığı cümlelerdir.

   Örnek: "Toplantıya vaktinde geldi fakat sunuma yeterince hazırlanamamıştı."

   Dikkat: Bir cümlede bağlaç bulunması, o cümlenin doğrudan "bağlı cümle" olduğunu göstermez. Bağlacın iki ayrı yüklemi (yargıyı) birbirine bağlaması gerekir.