Zamirler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Zamir (Adıl) Kavramı ve Temel Özellikleri

   İsim olmadıkları hâlde cümlede ismin yerini geçici olarak tutan, isimlerin aldığı çekim eklerini (hâl, çokluk, iyelik) alabilen ve isim tamlamalarında tamlayan ya da tamlanan olabilen sözcüklere veya eklere zamir (adıl) denir.

   1. Kişi (Şahıs) Zamirleri

   Yalnızca insan isimlerinin yerini tutan zamirlerdir. Türkçede altı şahıs zamiri bulunur:

   • Tekil kişiler: ben, sen, o
   • Çoğul kişiler: biz, siz, onlar

   Not: "Ben" ve "sen" zamirleri yönelme hâl eki (-e / -a) aldıklarında kökte ünlü değişimine uğrayarak "bana" ve "sana" biçimini alır.

   2. Dönüşlülük Zamiri

   Dönüşlülük zamiri "kendi" sözcüğüdür. Şahıs ekleriyle genişletilerek (kendim, kendin, kendisi, kendimiz, kendiniz, kendileri) kullanılır. Cümlede eylemi yapan ile eylemden etkilenenin aynı kişi olduğunu gösterir veya şahıs zamirleriyle birlikte kullanılarak pekiştirme görevi üstlenir (Örn: "Bu projeyi ben kendim hazırladım.").

   İşaret ve Belgisiz Zamirlerin Ayırt Edici Özellikleri

   1. İşaret (Gösterme) Zamirleri

   İsimlerin yerini işaret yoluyla tutan sözcüklerdir. Başlıca işaret zamirleri şunlardır: bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar, burası, şurası, orası, öteki, beriki, böylesi, şöylesi.

   Kritik Ayrım: "O" ve "onlar" sözcükleri bir insanın yerini tutuyorsa şahıs zamiri, insan dışındaki bir varlığın ya da kavramın yerini tutuyorsa işaret zamiri kabul edilir.

   2. Belgisiz Zamirler

   Hangi varlığın yerini tuttukları kesin ve açık olarak belli olmayan, nicelik veya nitelik yönünden belirsizlik taşıyan zamirlerdir. Başlıca belgisiz zamirler: biri, birkaçı, birçoğu, hepsi, herkes, kimse, bazısı, tümü, başkası, çoğu, falan, şey.

   Sıfat-Zamir Karşılaştırması:

   • İsimden önce gelip onu belirtiyorsa belgisiz/işaret sıfatı olur: "Bazı öğrenciler derse geç kaldı."
   • İsmin yerini tutup çekim eki alıyorsa belgisiz/işaret zamiri olur: "Bazıları derse geç kaldı."

   Soru Zamirleri ve Ek Biçimindeki Zamirler

   1. Soru Zamirleri

   İsimlerin yerini soru yoluyla tutan, verilecek cevabın yine bir isim veya zamir olmasını gerektiren sözcüklerdir. En yaygın soru zamirleri "kim" ve "ne" köklerinden türer: kimi, kime, kimde, kimden, neyi, neye, nerede, nereden, hangisi, kaçı.

   Örnek: "Yarışmada hangisi birinci oldu?" sorusuna verilecek yanıt "Ali / Şu" gibi bir isim veya zamirdir; bu nedenle "hangisi" soru zamiridir.

   2. Ek Hâlindeki Zamirler

   Türkçede sözcük hâlinde olmayan iki tür zamir eki bulunur:

   • İyelik (Aitlik) Zamiri: İsimlere gelerek o varlığın kime ya da neye ait olduğunu bildiren iyelik ekleridir (-m, -n, -i/-si, -miz, -niz, -leri). Örn: ev-im, çanta-sı.
   • İlgi Zamiri (-ki): Belirtili isim tamlamalarında tamlananın yerine geçen "-ki" ekidir. Daima tamlayan ekine (-ın / -in) eklenir. Örn: "Benim defterim evde kalmış, seninki burada mı?" cümlesinde "-ki" defter sözcüğünün yerini tutmuştur.

   İleri Düzey İnceleme: Tamlamalarda Zamir ve Yapı

   1. İsim Tamlamalarında Zamirlerin Kullanımı

   Zamirler, isimlerin üstlendiği tüm sözdizimsel işlevleri üstlenebilir:

   • Tamlayan Görevinde: Onun sözleri, herkesin derdi, bizim evimiz.
   • Tamlanan Görevinde: Soruların birkaçı, halkın çoğu, çocukların biri.
   • Hem Tamlayan Hem Tamlanan Görevinde: Onların birçoğu, kimin nesi.

   2. Yapı Bakımından Zamirler

   • Basit Zamirler: Kök hâlinde olan, yapım eki almamış zamirlerdir (ben, sen, o, bu, şu, kim, hepsi).
   • Birleşik Zamirler: Birden fazla sözcüğün kalıplaşmasıyla oluşan zamirlerdir (birbiri, birtakımı, hiçbirisi).
   • Öbekleşmiş Zamirler: Birden fazla sözcüğün ayrı yazılarak öbekleştiği adıllardır (falan filan, ne kadarı, her biri).

   Önemli Hatırlatma: Zamirler yapım eki aldıklarında genellikle adıl olma özelliklerini yitirir ve isim ya da sıfat türetir: kim-lik (isim), ben-cil (sıfat), bura-lı (sıfat).