Ses Bilgisi Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Ünlülerle İlgili Temel Ses Olayları

   Ses bilgisi, sözcüklerin kök veya gövdelerine ek getirildiğinde ya da sözcükler birleştiğinde meydana gelen ses değişimlerini inceler.

   1. Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

   İki heceli bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında ikinci hecedeki dar ünlü (ı, i, u, ü) düşer.

   • Organ adlarında: alın > alnı, beyin > beyni, göğüs > göğsü
   • Türetilme esnasında (yapım eki alırken): uyu- > uyku, sızı > sızla-, kıvır- > kıvrım, sarı > sarar-
   • Birleşik sözcük oluşumunda (aşınma): cuma ertesi > cumartesi, kahve altı > kahvaltı, ne için > niçin

   2. Ünlü Daralması

   Son sesi geniş ünlü (-a, -e) olan fiillere -yor eki getirildiğinde bu ünlüler daralarak ı, i, u, ü seslerine dönüşür.

   • başla-yor > başlıyor, bekle-yor > bekliyor, özle-yor > özlüyor
   • İstisnalar: de- ve ye- fiillerinde -y- kaynaştırma ünsüzü de daralma yapar: de-y-e > diye, ye-y-en > yiyen, de-y-ecek > diyecek. Ancak diğer fiillerde kaynaştırmanın daraltma yapması yazım yanlışıdır (örn. anlayacak > doğru, anlıyacak > yanlış).

   3. Ünlü Türemesi

   Sözcük küçültme eki (-cık / -cik) alırken ya da pekiştirme yapılırken araya fazladan bir ünlü girmesidir.

   • az-cık > azıcık, dar-cık > daracık, bir-cik > biricik
   • sap-sağlam > sapasağlam, çep-çevre > çepeçevre

   4. Ünlü Değişimi

   Türkçede kök değişmez kuralının iki istisnasıdır: ben > bana ve sen > sana.

   Ünsüz Uyumları ve Değişimleri

   1. Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi)

   Sert ünsüzlerden (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biriyle biten bir sözcüğe c, d, g yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz sertleşerek ç, t, k sesine dönüşür.

   • dolap-da > dolapta, simit-ci > simitçi, üret-gen > üretken, 1923-de > 1923'te

   2. Ünsüz Yumuşaması (Değişimi)

   Sert ünsüzlerden p, ç, t, k ile biten sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde bu sesler yumuşayarak sırasıyla b, c, d, ğ (veya g) seslerine dönüşür.

   • kitap-ı > kitabı, ağaç-a > ağaca, dert-i > derdi, çocuk-u > çocuğu, renk-i > rengi
   • İstisna ve Özellikler: Tek heceli sözcüklerin bazılarında yumuşama olmaz (top-u, süt-ü, koç-u). Yabancı kökenli sözcüklerde genellikle yumuşama görülmez (hukuk-u, millet-e). Özel adların yazımında yumuşama gösterilmez, sadece telaffuzda yumuşatılır (Sinop'a yazılır, Sinob'a okunur).

   3. Ünsüz Düşmesi

   Genellikle -k ünsüzüyle biten sözcüklere -cık, -cik, -l- gibi ekler geldiğinde son sesteki k düşer.

   • ufak-cık > ufacık, minik-cik > minicik, alçak-l- > alçal-, yüksek-l- > yüksel-
   • Örnek: ast-teğmen > asteğmen, üst-teğmen > üsteğmen sözcüklerinde de ünsüz düşmesi görülür.

   4. Ünsüz Türemesi (İkizleşme)

   Arapça kökenli bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında veya etmek, olmak yardımcı eylemleriyle birleştiğinde kökteki ünsüz yinelenir.

   • hak-ı > hakkı, his-i > hissi, red-etmek > reddetmek, af-etmek > affetmek

   Diğer Ses Olayları ve Önemli Ayrıntılar

   1. Kaynaştırma Ünsüzleri (Koruyucu Ünsüzler)

   Türkçede iki ünlü yan yana gelemeyeceğinden araya y, ş, s, n sesleri girer.

   • kapı-a > kapıya, iki-er > ikişer, masa-ı > masası, anne-in > annenin
   • İpucu: İyelik eki alan sözcüklerden sonra gelen hâl ekleri arasına giren n sesi (zamir n'si) kaynaştırma kabul edilir: ev-i-n-e, bura-n-ın.

   2. Dudak Ünsüzlerinin Benzeşmesi (N-B Çatışması)

   Dudak ünsüzü olan b, kendisinden önceki n sesini m sesine dönüştürür.

   • saklan-baç > saklambaç, dolan-baç > dolambaç, penbe > pembe, canbaz > cambaz
   • Özel isimlerde ve birleşik sözcüklerde bu kural aranmaz: İstanbul, Safranbolu, binbaşı, sonbahar.

   3. Ulama

   Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde ilk sözcüğün son ünsüzü sonraki sözcüğün ilk ünlüsüne bağlanarak okunur. Sözcükler arasında herhangi bir noktalama işareti varsa ulama yapılamaz.

   • Dönülmez akşamın ufkundayız > [akşamı - nufkundayız]

   Bir Sözcükte Birden Fazla Ses Olayı

   YKS tipi sorularda sıklıkla tek sözcükteki çoklu ses olayları sorgulanır:

   • kaybetti: kayıp + etmek > Ünlü düşmesi (ı), ünsüz yumuşaması (p>b), ünsüz sertleşmesi (-di > -ti).
   • ayrılığı: ayır-ıl-ık-ı > Ünlü düşmesi (ayır- > ayrıl-), ünsüz yumuşaması (k > ğ).
   • besledi: besi-le-di > Ünlü düşmesi (i türetilirken düşmüştür).