Noktalama İşaretleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Virgülün Temel İşlevleri ve Kritik İstisnalar

   Virgül, eş görevli sözcükleri ayırmanın yanı sıra sıralı cümleleri bağlamak ve anlam karışıklığını önlemek için kullanılır. Ancak üniversiteye giriş sınavlarında özellikle virgülün konulmayacağı yerler sorgulanmaktadır.

   Virgülün Kesinlikle Kullanılmadığı Durumlar:

   • Metin içinde bağlaçlardan önce ve sonra: ve, veya, yahut, ama, fakat, lakin gibi bağlaçların yanında virgül kullanılmaz.
   • Tekrarlı bağlaçlar arasında: hem... hem..., ne... ne..., ya... ya... kalıplarında ögeler arasına virgül girmez.
   • Şart ekinden (-se / -sa) sonra: Cümlede art arda sıralanmış şart bildiren yan cümlecikler yoksa şart ekinden sonra virgül konmaz.
   • Zarf-fiil eklerinden sonra: Cümlede tek bir zarf-fiil eki (-ıp, -arak, -ınca vb.) varsa ardından virgül kullanılmaz. Ancak art arda sıralanmış zarf-fiiller bulunuyorsa aralarına virgül konur.
   • İkilemelerin arasında: Sözcükler arasına hiçbir noktalama işareti konulmaz.
   • Zarf görevinde kullanılan 'mı / mi' edatından sonra: Pekiştirme veya zaman anlamı katan bu edatın ardından virgül gelmez.

   Noktalı Virgül (;) ve İki Nokta (:) Karşılaştırması

   Bu iki işaret sıklıkla birbiriyle karıştırılsa da kullanım mantıkları bütünüyle farklıdır.

   Noktalı Virgülün (;) Görevleri:

   • Tür ve takımları ayırma: Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için kullanılır.
     Örnek: Erkek çocuklara Doğan, Tuğrul, Aslan; kız çocuklara ise İnci, Çiçek, Gönül adları verilir.
   • Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırma: Sıralı cümlelerin en az birinde virgül varsa bu cümleler noktalı virgülle bağlanır.
     Örnek: Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak, kahkahalar atmak istiyorum.
   • Özneden sonra virgülle ayrılmış ögeler bulunduğunda özneyi belirginleştirme:
     Örnek: Yeni şiirimiz; zevksiz, şekilsiz, acemice görünüyordu.

   Önemli Kural: Bir cümlede noktalı virgül bulunabilmesi için o cümlede önceden kullanılmış en az bir virgül bulunması zorunludur.

   İki Noktanın (:) Görevleri:

   • Kendisiyle ilgili örnek verilecek veya açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur.
   • Açıklama bir tam cümle niteliğindeyse büyük harfle, yalnızca örnekler sıralanıyorsa küçük harfle başlar.

   Kesme İşareti (’) Kullanımı ve İstisnalar

   Kesme işareti, özel adlara getirilen iyelik, durum ve bildirme eklerini ayırmak için kullanılır. Ancak Türk Dil Kurumu kurallarına göre dikkat edilmesi gereken çok önemli istisnalar vardır.

   Kesme İşaretinin Kullanılmadığı Durumlar:

   • Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adlarına gelen ekler: Kesme işaretiyle ayrılmaz.
     Örnek: Türkiye Büyük Millet Meclisine, Türk Dil Kurumundan, Mavi Köşe Bakkaliyesine.
   • Özel adlara getirilen yapım ekleri ve çokluk eki (-lar / -ler): Bu ekler ve bunlardan sonra gelen diğer çekim ekleri kesmeyle ayrılmaz.
     Örnek: Türklük, Ahmetler, Avrupalılaşmak, Ankaralıdan, Türkçenin.
   • Başbakanlık, rektörlük vb. sözler: Belirli bir makam kastedilse dahi kurum niteliğinde olduğunda ekler ayrılmaz.
   • Sonunda 3. teklik kişi iyelik eki olan özel ada başka bir iyelik eki getirildiğinde: Kesme işareti tek bir ek üzerinden yürür.
     Örnek: Boğaz Köprümüzün (Boğaz Köprüsü adında köprüye ait iyelik eki yerine 'miz' geldiğinde ayrılmaz).

   Cümle İçi Noktalama Analizi

   Aşağıdaki cümlelerde yer alan noktalama tercihlerini gerekçeleriyle inceleyiniz:

   • "Roman, öykü ve tiyatro; duygu, düşünce ve hayalleri aktarmada farklı yöntemler izler."
     Açıklama: Tür ve gruplar kendi içinde virgülle ayrıldığı için iki farklı öbek noktalı virgülle bölünmüştür.
   • "Buralara kadar gelip de onu görmeden gitmek olmazdı."
     Açıklama: 'De' bağlacından ve 'gelip' zarf-fiilinden sonra virgül konulması kural ihlalidir; cümle doğrudur.
   • "Millî Eğitim Bakanlığının yeni genelgesi tüm okullara iletildi."
     Açıklama: Kurum ve kuruluş adlarına gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz kuralına uygundur.
   • "Kitapta şu temel ilke vurgulanır: Başarı, sistemli çalışmanın doğal bir sonucudur."
     Açıklama: Açıklama doğrudan bir cümle niteliğinde olduğu için iki noktadan sonra büyük harfle başlanmıştır.