Sözcükte Yapı / Ekler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Sözcüğün Anlamlı En Küçük Parçası: Kök

   Sözcükte yapı incelemesinin ilk adımı, sözcüğün anlamlı en küçük yapı birimi olan kökü doğru tespit etmektir. Kök belirlenirken sözcüğün türemiş veya çekimlenmiş hâliyle kök arasında mutlaka anlamsal bir bağ bulunmalıdır.

   Temel Kök Türleri

   • İsim (Ad) Kökleri: Varlıkların, kavramların veya durumların adıdır; mastar eki (-mek / -mak) alamazlar. Örneğin yol, göz, baş sözcükleri isim köküdür. Yansıma sözcükler de isim kökü kabul edilir (çıt, pat).
   • Fiil (Eylem) Kökleri: İş, oluş, durum veya hareket bildirir; mastar eki alabilirler. Örneğin yaz-, gel-, sev- sözcükleri fiil köküdür.

   Anlam ve Görev Bakımından Özel Kök Durumları

   • Ortak (İkili / Kökteş) Kök: Aralarında anlamsal bağ bulunmak şartıyla hem isim hem de fiil olarak kullanılabilen köklerdir. Örneğin boya (isim) ve boya- (fiil), güreş (isim) ve güreş- (fiil).
   • Sesteş (Eş Sesli) Kök: Yazılışları aynı olmasına rağmen aralarında hiçbir anlamsal bağ bulunmayan köklerdir. Örneğin yüz (sayı veya çehre) ile yüz- (eylem).

   Yapım Ekleri ve Türetme Mantığı

   Eklendiği sözcüğün anlamını değiştiren, kimi zaman da sözcük türünü dönüştüren eklere yapım eki denir. En az bir yapım eki almış sözcüğe ise gövde adı verilir.

   Yapım Eklerinin Sınıflandırılması

   1. İsimden İsim Yapan Ekler: İsim kök veya gövdelerine gelerek yeni isimler türetir.
      Örnek: göz-lük, su-suz, insan-lık, ev-cil
   2. İsimden Fiil Yapan Ekler: İsim soylu sözcüklerden eylem türetir.
      Örnek: yaş-a-, göz-le-, kan-a-, dar-al-
   3. Fiilden İsim Yapan Ekler: Eylem kök veya gövdelerinden isim soylu sözcükler türetir.
      Örnek: sev-gi, yap-ıt, dal-gıç, gör-üntü
   4. Fiilden Fiil Yapan Ekler: Eylemlerin anlamını veya çatı özelliğini değiştirerek yeni eylemler kurar.
      Örnek: gör-üş-, yaz-dır-, kov-ala-, kaç-ır-

   Uyarı: Bir sözcük birden fazla yapım eki alabilir. İlk yapım ekiyle sözcük gövdeye dönüşür; sonraki yapım ekleriyle ise gövdeden türemiş kabul edilir (göz-lük-çü).

   Sözcüklerin Cümle İçi İlişkilerini Kuran Ekler: Çekim Ekleri

   Eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmeyen; sözcüklerin birbiriyle bağ kurmasını, cümle içinde görev üstlenmesini sağlayan eklere çekim eki denir.

   İsim Çekim Ekleri

   • Çokluk Eki: -lar / -ler (ev-ler, kitap-lar).
   • Durum (Hâl) Ekleri: Belirtme (-i), yönelme (-e), bulunma (-de), ayrılma (-den).
   • İyelik (Aitlik) Ekleri: Varlığın kime ya da neye ait olduğunu bildirir (ev-im, ev-in, ev-i).
   • İlgi (Tamlayan) Eki: İsim tamlaması kurar (-ın / -in; kapı-nın).
   • Eşitlik Eki: -ca / -ce (insan-ca, boy-ca).
   • Vasıta Eki: -(y)la / -(y)le (araba-yla).

   Fiil Çekim Ekleri

   • Kip Ekleri: Haber (bildirme) ve dilek (tasarlama) kipleri olmak üzere ikiye ayrılır (-di, -miş, -r, -yor, -ecek; -se, -meli, -e, emir).
   • Şahıs (Kişi) Ekleri: Eylemi gerçekleştiren özneyi bildirir (gel-di-m, yap-acak-sınız).
   • Ek Fiil Ekleri: İsimleri yüklem yapar veya fiilleri birleşik zamanlı kılar (idi, imiş, ise, -dir).

   Karıştırılan Eklerin İşlevsel Çözümlemesi

   Sözcükte yapı sorularında en sık karşılaşılan çeldiriciler, yazılışları aynı ancak işlevleri farklı olan eklerdir. Bu eklerin ayrımı bağlam üzerinden yapılmalıdır.

   Önemli İşlev Farklılıkları

   • -i Ekinin İşlevleri:
     1. Belirtme Hâli Eki: Sözcük nesne görevindedir (Evi dün temizledik).
     2. 3. Tekil İyelik Eki: Başına 'onun' getirilebilir ((Onun) Evi çok uzaktaydı).
     3. Fiilden İsim Yapım Eki: Yeni sözcük türetir (diz-i, yaz-ı, gez-i).
   • -e / -a Ekinin İşlevleri:
     1. Yönelme Hâli Eki: İsme gelir (okul-a, ev-e).
     2. İstek Kipi Eki: Fiile gelir (bak-a-yım, gör-e-lim).
     3. Zarf-Fiil Eki: İkileme kurar (koş-a koş-a).
     4. Yapım Eki: İsimden fiil veya fiilden isim türetir (yaş-a-, tık-a-).
   • -im / -ım Ekinin İşlevleri:
     1. 1. Tekil Şahıs İyelik Eki: İsimlere gelir, sahiplik bildirir (defter-im).
     2. Tamlayan Eki: Zamirlere gelir (ben-im, biz-im).
     3. Ek Fiil / Şahıs Eki: Yüklem kurar (öğretmen-im, gel-ir-im).
     4. Yapım Eki: Eylemden ad türetir (üret-im, seç-im).

   Kural: Türkçede eklerin diziliş sırası genel olarak Kök + Yapım Eki + Çekim Eki biçimindedir. İstisnai durumlar hariç, çekim ekinden sonra yapım eki gelmez.