Sözcük Grupları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Sözcük Grubu Nedir?

   Sözcük grubu (kelime öbeği), birden fazla sözcüğün belirli dil bilgisi kurallarıyla bir araya gelerek tek bir kavramı, nesneyi, durumu veya hareketi karşıladığı dil birimidir. Bu gruplar, cümle içinde tek bir sözcük gibi işlev görür ve anlamca bütünlük taşır.

   Temel Kurallar ve Ayırt Edici Noktalar

   • Öge Bütünlüğü: Cümle ögeleri bulunurken sözcük grupları asla bölünemez. Bir isim tamlaması, sıfat grubu ya da fiilimsi grubu tümüyle tek bir öge (özne, nesne, yüklem vb.) oluşturur.
   • Bileşen İlişkisi: Sözcük grupları genellikle bir ana öge (merkez) ve bu ana ögeyi niteleyen, belirten ya da tamamlayan yardımcı ögelerden oluşur. Türkçe dil mantığı gereği yardımcı öge kural olarak ana ögeden önce gelir.
   • Eylemsi ve Çekim Ekleri: Bir gruba dahil olan sözcükler, grubun türüne göre tamlama ekleri, fiilimsi ekleri veya çekim ekleriyle birbirine bağlanır.

   İsim Tamlamaları

   En az iki ismin aitlik, iyelik ya da tamlayan-tamlanan ilişkisiyle bir araya gelmesiyle oluşan öbeklerdir.

   • Belirtili İsim Tamlaması: Tamlayanın -(n)ın / -(n)in, tamlananın -(s)ı / -(s)i iyelik ekini aldığı tamlamalardır. (Örnek: kapının kolu, öğrencinin defteri). Araya başka sözcükler girebilir veya tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir.
   • Belirtisiz İsim Tamlaması: Sadece tamlananın iyelik eki aldığı tamlamalardır. (Örnek: ders zili, yol haritası). Tamlayan ile tamlanan arasına sıfat giremez; başa gelen sıfat tamlamanın bütününü niteler.
   • Zincirleme İsim Tamlaması: En az üç ismin birbirine aitlik ilgisiyle bağlandığı, iç içe geçmiş tamlamalardır. (Örnek: şehir tiyatrosunun programı).

   Sıfat Tamlamaları

   Bir ya da birden fazla sıfatın bir ismi niteleme veya belirtme amacıyla tamamlamasıyla oluşur. (Örnek: eski ahşap konak, bu zorlu süreç). Sıfat tamlamalarında tamlayan sıfat, tamlanan ise isimdir.

   Fiilimsi Grupları

   Bir fiilimsinin (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil), kendinden önceki sözcükleri nesne, tümleç ya da zarf ilgisiyle kendine bağlamasıyla oluşan sözcük topluluklarıdır. Grubun ana unsuru sondaki fiilimsidir.

   • İsim-Fiil Grubu: İsim-fiil eki almış eyleme bağlanan sözcüklerin oluşturduğu öbektir. (Örnek: sabah erkenden yürümek, konuyu ayrıntılarıyla anlatma).
   • Sıfat-Fiil Grubu: Sıfat-fiil eki almış sözcüğün kendisinden önceki ögeleri bağlamasıyla kurulur; genellikle bir ismin sıfatı olarak görev yapar. (Örnek: yıllardır görüşülmeyen akrabalar, gözlerini ufka diken kaptan).
   • Zarf-Fiil Grubu: Zarf-fiil eki taşıyan sözcüğün oluşturduğu öbektir; temel cümlenin yüklemini zaman veya durum bakımından tamamlar. (Örnek: güneş batarken, sözlerini dikkatlice seçerek).

   Edat (İlgeç) Grubu

   Bir isim ya da zamirin, kendisinden sonra gelen edatla (kadar, gibi, için, göre, doğru vb.) birleşerek oluşturduğu öbektir. Cümlede sıfat ya da zarf görevi üstlenir. (Örnek: cennet gibi vatan [sıfat görevi], akşama doğru geldi [zarf görevi]).

   Bağlama Grubu

   İki ya da daha fazla sözcüğün bağlaçlar (ve, veya, ile, hem... hem..., ne... ne... vb.) vasıtasıyla birbirine bağlanmasıyla oluşan gruplardır. (Örnek: edebiyat ve felsefe, ne kızı verir ne dünürü küstürür).

   İkilemeler

   Anlamı pekiştirmek, güçlendirmek ya da zenginleştirmek amacıyla aynı, yakın, zıt anlamlı ya da anlamsız iki sözcüğün bir kalıp hâlinde kullanılmasıdır. Araya noktalama işareti girmez. (Örnek: ağır ağır, eğri büğrü, gece gündüz).

   Unvan ve Ünlem Grupları

   • Unvan Grubu: Bir kişi adıyla bir unvan, akrabalık, rütbe veya saygı sözcüğünün birleşmesinden oluşur. (Örnek: Gazi Mustafa Kemal Paşa, Ayşe Hanım).
   • Ünlem Grubu: Bir ünlem ile bir ismin oluşturduğu seslenme veya hitap öbeğidir. (Örnek: Ey Türk gençliği!, Be hey gafil!).

   Birleşik Eylem Öbekleri

   Yardımcı eylemle kurulanlar (yardım etmek, fark eylemek), kurallı birleşik fiiller (çözüvermek, başarabilmek) ve anlamca kaynaşmış deyimleşmiş fiiller (gözden düşmek, kulak kabartmak) de öbekleşmiş fiil yapılarıdır.

   Sözcük Gruplarında Sık Düşülen Yanılgılar

   Cümle çözümlemelerinde ve test sorularında sözcük gruplarını doğru tespit etmek için şu ilkelere dikkat edilmelidir:

   1. Tamlamaları Parçalamama Kuralı: Bir isim veya sıfat tamlamasının ögeleri arasına başka sözcükler girmiş olsa dahi tamlama bölünemez.
      Örnek: "Kütüphanenin dün teslim edilen kitapları henüz raflara dizilmedi." cümlesinde "Kütüphanenin dün teslim edilen kitapları" zincirleme/karma tamlama yapısıyla bölünmez bir özne grubudur.
   2. Fiilimsi Gruplarının Kapsamı: Fiilimsi grubunun sınırları, fiilimsinin anlamına bağlı olan ilk sözcükten fiilimsinin kendisine kadar uzanır. Fiilimsiden sonra gelen isim tamlamanın parçası değilse gruba dahil edilmez.
   3. Deyimlerin Öbek Niteliği: Deyimler anlamca kaynaşmış birleşik fiil grubudur; yüklem aranırken deyimin hiçbir parçası ayrı bir öge olarak değerlendirilemez.