Sıfatlar Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Sıfat (Ön Ad) Kavramı

   İsimlerin önüne gelerek onları niteleyen veya belirten sözcüklere sıfat (ön ad) denir. Bir sözcüğün sıfat görevinde kullanılabilmesi için mutlaka bir ismi veya isim soylu bir söz grubu tamlaması içinde nitelemesi ya da belirtmesi gerekir.

   Temel Özellikler

   • Tek başlarına kullanılamazlar: Sıfatlar her zaman bir isimle birlikte sıfat tamlaması kurar (ör. soğuk hava, birkaç kişi).
   • Çekim eki almazlar: Sıfatlar durum, iyelik ve çokluk ekleri gibi isim çekim eklerini aldıklarında sıfat olmaktan çıkar; adlaşırlar (ör. "Genç insanlar geldi." cümlesinde "genç" sıfatken, "Gençler geldi." cümlesinde adlaşmış sıfattır).
   • Sözcük türü kayması: Bir sözcüğün sıfat olup olmadığı tek başına kökünden değil, cümle içindeki işlevinden anlaşılır. Örneğin "doğru" sözcüğü; "doğru söz" tamlamasında sıfat, "doğru konuşmak" öbeğinde zarf, "doğruya yönelmek" kullanımında ise isimdir.

   Niteleme Sıfatları

   İsimlerin durumunu, biçimini, rengini ve yapısını gösteren; isme yöneltilen "Nasıl?" sorusuna yanıt veren sözcüklerdir.

   • Durum Bildiren: yorgun yolcular, çalışkan öğrenci
   • Biçim Bildiren: yuvarlak masa, eğri çizgi
   • Renk Bildiren: mavi defter, sararmış yapraklar

   Adlaşmış Sıfat

   Niteleme sıfatının önündeki isim düştüğünde ya da sıfat çekim eki aldığında sözcük adlaşır. Adlaşmış sıfatlar tür bakımından artık birer isimdir ancak anlamsal olarak sıfat niteliğini korur.

   • "Yaralı insanları hastaneye taşıdılar." (Yaralı: Niteleme sıfatı)
   • "Yaralıları hastaneye taşıdılar." (Yaralıları: Adlaşmış sıfat / İsim)
   • "Tembel insanlar her işi erteler." (Tembel: Niteleme sıfatı) → "Tembel, her işi erteler." (Tembel: Adlaşmış sıfat)

   Belirtme Sıfatları

   İsimleri işaret, sayı, belgisizlik ve soru yoluyla belirten sözcüklerdir. Dört ana gruba ayrılır:

   1. İşaret Sıfatları

   Varlıkları işaret ederek gösterir. İsme sorulan "Hangi?" sorusuna yanıt verir (bu yol, şu bina, öteki masa, beriki sokak).
   Dikkat: Çekim eki alırsa veya ismin yerini doğrudan tutarsa işaret zamiri olur ("Bunu al." → Zamir).

   2. Sayı Sıfatları

   • Asıl Sayı Sıfatı: üç elma (Kaç?)
   • Sıra Sayı Sıfatı: beşinci kat, ilk durak, son gün (Kaçıncı?)
   • Üleştirme Sayı Sıfatı: ikişer kalem (Kaçar?)
   • Kesir Sayı Sıfatı: yarım ekmek, yüzde elli başarı (Kaçta kaç?)

   3. Belgisiz Sıfatlar

   Varlıkları sayı ve miktar bakımından kesin olmayacak biçimde belirtir (birkaç kişi, kimi yazarlar, bütün evraklar, herhangi bir gün).
   Dikkat: İsmin önüne gelmeyip ek alarak ismin yerini tuttuğunda belgisiz zamir olur ("Kimi bunu anlamaz." → Zamir).

   4. Soru Sıfatları

   İsimlerin nitelik veya niceliğini soru yoluyla belirten sözcüklerdir. Yanıtları da yine bir sıfattır (kaçıncı soru, nasıl bir ev, hangi konu).

   Yapı Bakımından Sıfatlar

   1. Basit Sıfatlar

   Herhangi bir yapım eki almamış ve başka bir sözcükle birleşmemiş kök halindeki sıfatlardır: kara gün, tek yol, iyi insan.

   2. Türemiş Sıfatlar

   İsim ya da fiil kök ve gövdelerine yapım eki getirilerek türetilen sıfatlardır: tuz-lu ayran, sön-ük ateş, yaz-lık daire.

   3. Birleşik Sıfatlar

   • Kaynaşmış Birleşik Sıfatlar: Anlamca veya biçimce kaynaşarak kalıplaşmış sıfatlardır: açıkgöz çocuk, birtakım sorunlar, vurdumduymaz tavır.
   • Kurallı Birleşik Sıfatlar: Belirli kurallarla oluşturulan sıfat gruplarıdır:
     • Sıfat tamlamasına "-lı/-li" eki getirilerek: [Kırmızı başlıklı] kız, [geniş yakalı] gömlek
     • Sıfat tamlamasına "-lık/-lik" eki getirilerek: [Üç günlük] dünya, [beş liralık] ekmek
     • İsim ile sıfatın yeri değiştirilip isme iyelik eki (-i/-si) getirilerek: Salon-u geniş (ev) → [Salonu geniş] ev, [saçı uzun] çocuk

   Sıfatlarda Pekiştirme ve Küçültme

   • Pekiştirme: "m, p, r, s" ünsüzleriyle (masmavi, sapsarı, yemyeşil) veya ikilemeler yoluyla (güzel güzel anlar) yapılır.
   • Küçültme: "-cık, -ce, -(ı)mtırak, -(ı)msı" ekleriyle gerçekleştirilir: küçücük el, mavimsi gök, ekşimtırak tat.