Fiilimsi Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Fiilimsi Nedir?

   Fiil kök veya gövdelerine belirli yapım eklerinin getirilmesiyle türetilen; eylem anlamını korumakla birlikte cümlede isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılan sözcüklere fiilimsi (eylemsi) denir.

   Fiilimsilerin Temel Özellikleri

   • Fiil çekim eklerini (kip ve kişi ekleri) alamazlar; doğrudan yüklem olabilmeleri ek eylem (-idi, -imiş, -ise, -dir) almalarına bağlıdır.
   • Olumsuzluk eki olan -ma / -me ekini alabilirler.
   • Türemiş sözcük kabul edilirler; fiilimsi ekleri fiilden isim yapan yapım ekleridir.
   • Cümlede temel cümlenin anlamını tamamlayan yan cümlecik kurarlar. Yan cümleciğin görevi, fiilimsinin aldığı öge görevine göre belirlenir.

   İsim-Fiil (Mastar)

   Fiil soylu sözcüklere -ma / -me, -mak / -mek, -ış / -iş / -uş / -üş ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi görev yapar ve isim çekim eklerini (hâl, iyelik, çoğul) alabilir.

   • "Kitap okumayı bir alışkanlık hâline getirmeliyiz." (okuma-y-ı: belirtme hâli almış isim-fiil)
   • "Onun şiir okuyuşu herkesi derinden etkiledi." (oku-y-uş-u: iyelik eki almış isim-fiil)

   Kalıcı İsim Tuzağı

   İsim-fiil eki almış bazı sözcükler zamanla eylem anlamını tamamen yitirerek somut ya da soyut bir varlığın, kavramın kalıcı adı hâline gelir. Bu sözcükler fiilimsi sayılmaz.

   • Kalıcı İsim: "Bahçedeki kazma kaybolmuş." / "Bu mevsimde dondurma tüketilmemeli."
   • Fiilimsi: "Tarlayı kazma işi yarına kaldı." / "Sütü dondurma işlemi tamamlandı."

   Not: Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için olumsuzu yapılabilir mi diye kontrol edilebilir. Kalıcı isimlerin olumsuzu yapılamaz (*kazmama denemez).

   Sıfat-Fiil (Ortaç)

   Fiil kök veya gövdelerine -an / -en, -ası / -esi, -maz / -mez, -ar / -er, -dık / -dik, -acak / -ecek, -mış / -miş ekleri getirilerek oluşturulur. Genellikle bir ismi niteleyerek sıfat tamlaması kurarlar.

   • "Yıkılası dağlar aramızda engel oldu."
   • "Görünmez kaza dedikleri bu olsa gerek."
   • "Tanıdık yüzlerle karşılaşmak içimi rahatlattı."

   Adlaşmış Sıfat-Fiil

   Sıfat-fiilin nitelediği isim düştüğünde, sıfat-fiil o ismin yerine geçer ve adlaşmış sıfat-fiil olur. Adlaşmış sıfat-fiiller de fiilimsi özelliğini korur ve yan cümlecik kurmaya devam eder.

   • "Gelen gideni aratır." (Gelen insan, giden insanı)
   • "Bildiğini kimseden saklamazdı." (Bildiği bilgiyi / şeyi)

   Zaman Eki ile Sıfat-Fiil Eki Ayrımı

   -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş ekleri hem haber (bildirme) kipi hem de sıfat-fiil eki olarak kullanılabilir. Bu ekler yüklemde çekimli eylem kuruyorsa kip ekidir; bir ismi niteliyorsa ya da tamlama kuruyorsa sıfat-fiil ekidir.

   • "Tükenmiş hayaller peşinde koştu." (Sıfat-fiil)
   • "Tüm umutları bir anda tükenmiş." (Çekimli fiil / Yüklem)

   Zarf-Fiil (Ulaç)

   Fiillere -ken, -alı / -eli, -asıya / -esiye, -madan / -meden, -ınca / -ince, -ıp / -ip, -arak / -erek, -dıkça / -dikçe, -e ... -e, -r ... -maz, -casına / -cesine, -meksizin, -dığında / -diğinde ekleri getirilerek yapılır.

   Cümlede genellikle yüklemi durum veya zaman yönünden tamamlayarak zarf tümleci görevini üstlenirler.

   Cümleye Kattığı Anlamlar

   • Durum Anlamı (Nasıl? sorusuna yanıt verir):
     "Soruları dikkatle inceleyerek çözdü." (incele-y-erek)
     "Güle oynaya evlerine döndüler." (gül-e oyna-y-a)
   • Zaman Anlamı (Ne zaman? sorusuna yanıt verir):
     "Hava kararınca sokaklar tenhalaştı." (karar-ınca)
     "Durağa varır varmaz otobüs geldi." (var-ır var-maz)

   Dikkat: -ken eki isim soylu sözcüklere de eklenebilir ("öğrenciyken", "çocukken"). Bu durumda sözcük zarf görevindedir ancak fiil soylu olmadığı için fiilimsi değildir.

   Cümlede Fiilimsi Sayısı ve Yan Cümlecik İlişkisi

   ÖSYM soru tiplerinde fiilimsiler çoğunlukla cümle bilgisi ve yapı konularıyla harmanlanarak sorulur. Bu bağlamda dikkat edilmesi gereken temel kurallar şunlardır:

   • Yan Cümlecik Sayısı: Bir cümlede kaç tane fiilimsi (veya adlaşmış sıfat-fiil) varsa, kural olarak o kadar yan cümlecik vardır.
   • Cümle Yapısı: Tek yüklemi bulunan ve içinde en az bir fiilimsi barındıran cümleler girişik birleşik cümle yapısındadır.
   • Öge Görevi: Yan cümlecikler temel cümlenin öznesi, nesnesi, zarf tümleci veya dolaylı tümleci olabilir. Fiilimsinin türü ile öge görevi doğrudan eşleşmek zorunda değildir (örneğin isim-fiil öznede, nesnede ya da dolaylı tümleçte yer alabilir).
   • Yüklemde Fiilimsi: Fiilimsiler ek eylem alarak cümlenin yüklemi olduğunda, o cümle anlamsal olarak fiil kökenli olsa da biçimsel/yapısal olarak isim cümlesi kabul edilir.