Fiilde Anlam (Kip - Kişi - Yapı) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Fiilde Anlam Özellikleri

   Fiiller, varlıkların hareketlerini, durumlarını veya geçirdikleri değişimleri zamana ve şahsa bağlı olarak bildiren sözcüklerdir. Anlamsal niteliklerine göre üç grupta incelenir:

   • İş (Kılış) Fiilleri: Öznenin kendi iradesiyle gerçekleştirdiği ve doğrudan bir nesneyi etkilediği eylemlerdir. Nesne alabildikleri için geçişlidir; eyleme yöneltilen neyi?, kimi? sorularına cevap verirler (Örnek: okumak, çözmek, anlatmak, taşımak).
   • Durum Fiilleri: Öznenin iradesi dahilinde olan ancak nesne almayan, eylemin sonucunda bir nesneyi etkilemeyip öznenin içinde bulunduğu durumu aktaran eylemlerdir. Neyi? ve kimi? sorularına yanıt veremezler (Örnek: uyumak, durmak, gülmek, oturmak).
   • Oluş Fiilleri: Öznenin iradesi dışında, kendiliğinden ve genellikle belirli bir zaman dilimi içerisinde gerçekleşen biyolojik, kimyasal ya da fiziksel değişimleri ifade eder. Nesne almazlar (Örnek: sararmak, paslanmak, büyümek, bayatlamak).

   Kip ve Kişi Ekleri

   Fiillerin kök veya gövdelerine gelerek eylemin gerçekleşme biçimini ya da zamanını gösteren eklere kip denir. Kipler iki ana grupta toplanır:

   • Bildirme (Haber) Kipleri: Eylemin gerçekleştiği, gerçekleşeceği veya her zaman gerçekleştiğini kesin zaman bildirerek aktarır. Görülen geçmiş zaman (-dı/-di), duyulan geçmiş zaman (-mış/-miş), şimdiki zaman (-yor / -makta), gelecek zaman (-acak/-ecek) ve geniş zaman (-r / -ar/-er).
   • Tasarlama (Dilek) Kipleri: Eyleme zaman anlamı katmaksızın dilek, istek, gereklilik veya emir anlamı yükler. Gereklilik kipi (-malı/-meli), dilek-şart kipi (-se/-sa), istek kipi (-e/-a) ve emir kipi (özel kip eki yoktur, şahıs ekleriyle karşılanır).

   Eylemin kim tarafından gerçekleştirildiğini bildiren eklere kişi (şahıs) ekleri denir (ben, sen, o, biz, siz, onlar).

   Fiilde Anlam (Zaman) Kayması

   Bir kip ekinin kendi temel anlamı ve zamanı dışında, biçimsel olarak başka bir kipin yerine kullanılması durumudur. Bu durum anlatım bozukluğu sayılmaz. Örneğin, "Fatih Sultan Mehmet, 1453'te İstanbul'u fetheder." cümlesinde geniş zaman eki (-r), duyulan geçmiş zaman (-miş) anlamında kullanılmıştır.

   Yapı Bakımından Fiiller

   Fiiller yapısal özelliklerine göre üç temel başlık altında değerlendirilir:

   1. Basit Fiiller: Yapım eki almamış, kök durumundaki fiillerdir. Yalnızca çekim eki (kip ve kişi ekleri) alabilirler. (Örnek: yaz-dı-m, gel-e-cek-siniz)
   2. Türemiş Fiiller: İsim veya fiil köklerine yapım eki getirilerek oluşturulan fiillerdir. (Örnek: göz-le-, baş-la-, sev-dir-, kır-ıl-)
   3. Birleşik Fiiller: En az iki sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan fiillerdir. Kendi içinde üçe ayrılır:
      • Yardımcı Fiille Kurulanlar: Bir isim unsuru ile etmek, eylemek, olmak, kılmak yardımcı eylemlerinin birleşmesiyle oluşur (Örnek: fark etmek, kaybolmak, rica eylemek).
      • Kurallı Birleşik Fiiller: İki fiilin belirli kurallarla kaynaşmasıdır: Yeterlik fiili (fiil + -e-bilmek), tezlik fiili (fiil + -i-vermek), sürerlik fiili (fiil + -e-durmak, -e-kalmak, -e-gelmek), yaklaşma fiili (fiil + -e-yazmak).
      • Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş) Birleşik Fiiller: Genellikle mecazlaşma yoluyla kalıplaşmış eylemlerdir (Örnek: gözden düşmek, vazgeçmek, varsaymak).

   Ek Fiil ve Birleşik Çekim

   Ek fiil (imek eylemi), Türkçede iki temel göreve sahiptir: İsim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapmak ve basit zamanlı fiillere gelerek onları birleşik zamanlı fiil durumuna getirmek.

   Basit çekimli bir fiil, kip ekinin üzerine ek fiil aldığında birleşik çekimli hâle gelir:

   • Hikâye Birleşik Zamanı: Fiil + Kip Eki + -(y)dı / -(y)di
     Örnek: oku-yor-du (Şimdiki zamanın hikâyesi), gel-miş-ti (Duyulan geçmiş zamanın hikâyesi).
   • Rivayet Birleşik Zamanı: Fiil + Kip Eki + -(y)mış / -(y)miş
     Örnek: anlat-acak-mış (Gelecek zamanın rivayeti), bil-ir-miş (Geniş zamanın rivayeti).
   • Şart Birleşik Zamanı: Fiil + Kip Eki + -(y)se / -(y)sa
     Örnek: çalış-ır-sa (Geniş zamanın şartı), gör-dü-yse (Görülen geçmiş zamanın şartı).

   Not: Emir kipinin birleşik zamanı kurulamaz. İstek kipinin ve şart kipinin ise şart birleşik zamanı dil mantığı gereği bulunmaz.