Zaman Zarfları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Zaman Zarfları (Belirteçleri)

   Fiillerin, fiilimsilerin veya yüklem görevindeki söz öbeklerinin bildirdiği iş, oluş, kılış ya da durumun gerçekleştiği zamanı bildiren, sınırlandıran veya belirten sözcüklere zaman zarfı denir.

   Bir cümlede zaman zarfını tespit etmek için yükleme veya eylemsiye "Ne zaman?" sorusu yöneltilir.

   • "Tören hazırlıkları dün tamamlandı." (Ne zaman tamamlandı? → Dün)
   • "Eserlerini sabahları zinde bir zihinle kaleme alır." (Ne zaman kaleme alır? → Sabahları)
   • "Uçak piste henüz indi." (Ne zaman indi? → Henüz)

   Zaman Zarflarının Yapısal Özellikleri

   Zaman zarfları tek bir sözcükten oluşabileceği gibi söz öbekleri veya zarf-fiil (bağ-fiil) ekleriyle de kurulabilir:

   • Kök ve Türemiş Sözcükler: şimdi, demin, yarın, önceden, kışın, erken, geç
   • İkilemeler ve Söz Öbekleri: gece gündüz, er geç, arada bir, günün birinde, az önce
   • Zarf-Fiil Ekleri: Eylemlere getirilen -ken, -dığında (-diğinde), -alı (-eli), -ınca (-ince), -r ... -maz gibi ekler zaman zarfı öbeği oluşturur.

   Örnek: "Güneş batarken sahil boyunca yürüdük." (Ne zaman yürüdük? → Güneş batarken)

   Örnek: "Haberleri duyar duymaz yola koyuldu." (Ne zaman yola koyuldu? → Duyar duymaz)

   İsim mi, Zarf mı?

   Zaman bildiren sözcükler her zaman zarf görevinde kullanılmaz. Bir sözcüğün zaman zarfı olabilmesi için bir eylemin ya da eylemsinin zamanını doğrudan nitelemesi veya belirtmesi gerekir. Sözcük, zaman kavramının kendisini karşılıyorsa ya da cümlede özne/nesne konumundaysa isim görevindedir.

   • "Akşam, şairlerin en çok sığındığı temadır."
     Bu cümlede "akşam" sözcüğü bir eylemin zamanını bildirmemekte, kavramın kendisini karşılayarak cümlenin öznesi olmaktadır; dolayısıyla isimdir.
   • "Misafirler akşam bize gelecek."
     Bu cümlede "akşam" sözcüğü "gelme" eyleminin ne zaman gerçekleşeceğini bildirdiğinden zaman zarfıdır.
   • "Sonbahar, hüznün ve dökülen yaprakların mevsimidir." (İsim)
   • "Buralar sonbaharda bambaşka bir güzelliğe bürünür." (Zaman Zarfı)

   Örnek Cümle Tahlilleri

   Aşağıdaki cümlelerde zaman zarflarının işlevleri ayrıntılı olarak gösterilmiştir:

   1. "Raporları yarın sabah teslim etmemiz gerekiyor."
      → "yarın sabah" söz öbeği, yüklemin gerektirdiği eylemin vaktini belirterek zaman zarfı işlevi üstlenmiştir.
   2. "Yıllardır görmediği köyüne nihayet dönebildi."
      → "nihayet" sözcüğü, sürecin sonlanma vaktini ve durumunu zaman bağlamında niteleyen bir zarftır.
   3. "Ders başlar başlamaz not almaya koyuldu."
      → "başlar başlamaz" ikilemeli bağ-fiil yapısı, eylemsi üzerinden zaman zarfı öbeği kurmuştur.