Eş - Yakın Anlamlı Sözcükler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Eş Anlamlılık Kavramı

   Yazılış ve okunuşları farklı olduğu hâlde aynı kavramı, nesneyi veya durumu karşılayan sözcükler arasındaki ilişkiye eş anlamlılık (anlamdaşlık) denir. Genellikle biri Türkçe kökenli, diğeri yabancı dillerden dilimize geçmiş sözcükler arasında bu ilişki görülür.

   • cevap - yanıt
   • bellek - hafıza
   • yüzyıl - asır

   Tam Eş Anlamlılık Mümkün mü?

   Anlambilimde (semantik) iki farklı gösterenin her bağlamda birebir aynı anlam değerine, duygusal çağrışıma ve kullanım sıklığına sahip olması oldukça nadirdir. Bu duruma mutlak (tam) eş anlamlılık denir. Çoğu zaman kelimeler temel anlamda örtüşse bile yan ve mecaz anlamlarda ayrışır. Örneğin kara ve siyah sözcükleri somut renkte eş anlamlıyken kara haber yerine siyah haber kullanımı Türkçenin söz varlığında yer bulmaz.

   Yakın Anlamlı Sözcükler

   Anlamları tamamen aynı olmayan ancak aynı kavram alanına giren, aralarında küçük anlam ayrıntıları (nüanslar) bulunan sözcüklerdir. Yakın anlamlı sözcükler birbirinin yerine her zaman kullanılamaz; kullanıldığında cümlede anlam daralması, genişlemesi ya da odak değişimi meydana gelir.

   Temel Yakın Anlam Örnekleri

   • İstemek - Dilemek: İstemek daha doğrudan, talepkâr ve somut bir eylemken; dilemek daha çok temenni ve soyut bir arzu içerir.
   • Bakmak - Görmek: Bakmak fiziksel yönelmeyi ve dikkati anlatırken; görmek algılamanın ve kavrayışın gerçekleştiğini belirtir.
   • Yalan - Yanlış: Yalan bilinçli ve kasıtlı olarak gerçeğin saptırılmasıdır; yanlış ise yanılgı veya bilgi eksikliğinden kaynaklanan uygunsuzluktur.
   • Darılmak - Küsmek - Gücenmek: Gücenmek içsel bir kırgınlığı, darılmak bunu tavırla belli etmeyi, küsmek ise iletişimi tamamen kesmeyi ifade eder.

   Bağlamın Anlam Üzerindeki Belirleyiciliği

   Bir sözcüğün eş ya da yakın anlamlısının tespiti, bulunduğu cümlenin bağlamına doğrudan bağlıdır. Çok anlamlı sözcükler farklı cümlelerde farklı eş anlamlılarla karşılanır:

   • "Bu ağır bir yüktür." cümlesinde ağır sözcüğünün karşıtı hafif iken;
   • "Bu ağır bir sözdür." cümlesinde ağır, kırıcı veya incitici anlamındadır.

   Gereksiz Sözcük Kullanımı ile İlişkisi

   Eş anlamlı iki sözcüğün aynı cümle içinde bir arada kullanılması, Türkçede duruluk ilkesine aykırıdır ve gereksiz sözcük kullanımı kaynaklı anlatım bozukluğu yaratır. Ancak yakın anlamlı sözcüklerin anlatımı pekiştirmek amacıyla ikileme kurarak (yalan yanlış, eş dost, doğru dürüst) bir arada kullanılması anlatım kusuru sayılmaz.