Dokundurma (Tariz) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Tariz (Dokundurma / İğneleme) Nedir?

   Klasik Türk edebiyatı belagatinde ve genel edebiyat kuramında tariz; bir kimseyi yermek, onunla alay etmek, bir kusurunu ortaya koymak veya dikkat çekmek amacıyla bir sözü görünürdeki anlamının tam tersini kastedecek şekilde kullanma sanatıdır. Sözlükte 'bir şeyi yanlamasına koymak, doğrudan değil dolaylı ve üstü kapalı söylemek' manasına gelir.

   Tarizde sözün zahirî (dış/yüzeysel) anlamı ile batınî (kastedilen/derin) anlamı arasında taban tabana bir zıtlık bulunur. Muhatap, ifadenin söyleniş bağlamından, tonlamasından veya durumun mantıksal çelişkisinden hareketle kastedilen asıl mananın 'övgü görünümlü yergi' ya da 'olumlama görünümlü olumsuzlama' olduğunu anlar.

   Kinaye ve Tariz Nasıl Ayırt Edilir?

   Edebi sanatlarda sıklıkla birbirine karıştırılan kinaye ve tariz, işleyiş mantığı bakımından birbirinden kesin çizgilerle ayrılır:

   • Kinaye: Bir sözün hem gerçek hem de mecaz anlamını aynı anda düşündürebilecek biçimde kullanılması, ancak asıl hedefin mecazi anlam olmasıdır. Kinayede gerçek anlam büsbütün imkânsız veya çelişkili değildir. Örneğin, 'Eli açıktır' dendiğinde kişinin cömertliği kastedilir; fakat fiziksel olarak elinin açık olması da aklen mümkündür.
   • Tariz: Sözün gerçek anlamı kesinlikle kastedilmez; aksine gerçek anlamın tam zıddı amaçlanır. Tarizde amaç mecaz oluşturmaktan ziyade nükte, hiciv, alay veya taşlama yoluyla muhatabı sarsmaktır. Örneğin, sürekli yalan söyleyen birine 'Doğruluk timsali olduğu herkesçe bilinir' denildiğinde tariz yapılmış olur.

   Klasik ve Halk Edebiyatından Örnekler

   Tariz sanatı, özellikle hiciv ve taşlama türündeki manzumelerde en etkili anlatım aracı olarak kullanılmıştır:

   Halk Şiirinde Taşlama ve Tariz

   Halk edebiyatında şairler toplumsal bozulmaları ya da liyakatsiz kişileri över gibi yaparak yererler. Kazak Abdal'ın şu dizeleri tarizin yetkin bir örneğidir:

   'Ormanda büyüyen adam azgını
   Çarşıda pazarda seyran beğenmez
   Medrese kaçkını abdest bozanı
   Halka vaaz eder hüsn-i zan beğenmez'

   Klasik Şiirde Nükteli Tariz

   Divan şairleri de rakiplerine (ağyar) veya dalkavukluk yapan kişilere yönelik zarif fakat keskin tarizler kaleme almıştır. Ziya Paşa'nın meşhur beyti bu bağlamda dikkat çeker:

   'İsnâd-ı taassup olunur dânişe vahdet
   Erbâb-ı kemâlin adı mecnûn idi kaldı'

   Burada ilim ve olgunluk sahiplerinin delilikle itham edilmesi üzerinden, devrin ehliyetsiz yöneticilerine doğrudan değil, durumun zıddı teşhir edilerek tariz yoluyla dokundurulmaktadır.

   Metin İncelemelerinde Tarizi Belirleme Ölçütleri

   Bir edebi metinde tariz sanatının varlığını tespit edebilmek için şu üç temel ölçüte dikkat edilmelidir:

   1. Bağlam Uyumu (Karine-i Mania): Sözün söylendiği ortam ve muhatabın gerçek nitelikleri bilinmeden tariz tam olarak anlaşılamaz. Şairin sözü ile nesnel gerçeklik arasındaki açık çelişki tarizin anahtarıdır.
   2. İroni ve Nükte: Tariz doğrudan hakaret veya kaba yergi değildir; zekâya dayalı, ince alay barındıran edebi bir taşlamadır.
   3. Dolaylı Anlatım: Doğrudan 'Sen tembelsin' demek tariz değil sarih yergidir; ancak gün boyu uyuyan birine 'Çalışkanlığınla göz dolduruyorsun' demek tariz sanatını oluşturur.