Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Sesteş Sözcüklerin Tanımı ve Temel Özellikleri

   Yazılışları ve okunuşları aynı, ancak anlamları ve kökenleri tamamen farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcükler denir.

   Sesteş sözcükler arasında hiçbir anlamsal bağ bulunmaz. Bu sözcükler genellikle farklı kök türlerine (isim ya da fiil) ait olabilir veya aynı türde olup bütünüyle bağımsız kavramları karşılayabilir.

   • Yüz: Sayı adı (isim), çehre/surat (isim), suda ilerlemek (fiil) veya deriyi soymak (fiil).
   • Çay: İçilen bitki demi (isim) veya akarsu/dere (isim).
   • Gül: Çiçek türü (isim) veya tebessüm etmek (fiil).

   Kavram Yanılgısı: Çok Anlamlılık mı, Sesteşlik mi?

   Sesteşlik konusu ele alınırken en sık düşülen yanılgı, bir sözcüğün yan ya da mecaz anlamlarını sesteş kabul etmektir.

   Çok Anlamlılık: Bir sözcüğün temel anlamından tamamen kopmadan zaman içinde kazandığı yan ve mecaz anlamlardır. Bu kullanımlarda anlamsal bir bağ mutlaka sürer.

   Sesteşlik: Sözcüklerin aynı ses dizilimine sahip olmasına rağmen aralarında hiçbir tarihsel ya da anlamsal ilgi bulunmaması durumudur.

   • "Ağacın kolu kırıldı." cümlesindeki "kol" sözcüğü, insanın koluyla şekil ve işlev benzerliği taşıdığı için yan anlamdır; sesteşlik oluşturmaz.
   • "Irmaktan geçerken sal kullandı." ile "Kuşu kafesinden dışarı sal." cümlelerindeki "sal" sözcükleri arasında hiçbir bağ yoktur; bu kullanım sesteştir.

   Düzeltme İşareti ve Ortak Kök Durumu

   Türkçede ses benzerliği taşıyan bazı sözcükler biçimsel veya anlamsal nedenlerle sesteş sayılmaz:

   1. Düzeltme İşareti (^) Alan Sözcükler

   Yazılışları veya okunuşları düzeltme işareti sebebiyle farklılaşan sözcükler sesteş değildir. Çünkü bu sözcüklerin ses değerleri ve telaffuz süreleri aynı değildir.

   • Kar (yağış türü) – Kâr (kazanç)
   • Hala (babanın kız kardeşi) – Hâlâ (henüz, şimdiye kadar)
   • Yar (uçurum) – Yâr (sevgili)

   2. Kökteş (Ortak Kök) Sözcükler

   Hem isim hem fiil olarak kullanılabilen ve aralarında doğrudan anlamsal bağ bulunan kökler (boya- / boya, güreş- / güreş, barış- / barış) sesteş değil, kökteştir.

   Bağlam İçinde Sesteşlik İncelemesi

   Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılmış sözcüklerin eş seslilik durumları incelenmiştir:

   1. "Bu yaz tatilde köyümüze gideceğiz." (Mevsim adı - İsim)
      "Defterine tüm notları eksiksiz yaz." (Yazmak eylemi - Fiil)
      Değerlendirme: İki sözcük arasında hiçbir anlam bağı yoktur; sözcükler sesteştir.
   2. "Bahçedeki kuru dal rüzgârda kırıldı." (Ağaç uzantısı - İsim)
      "Derin düşüncelere dalıp gitti." (Dalmak eylemi - Fiil)
      Değerlendirme: Anlamsal bir ortaklık bulunmadığından sözcükler sesteştir.
   3. "Çocuğun gözü ağrıyordu." / "Masanın gözü açılmıyor."
      Değerlendirme: Çekmece anlamındaki "göz", görme organı olan "göz" ile benzerlik ilgisi kurularak türetilmiş bir yan anlamdır; dolayısıyla sesteş değildir.