Eğretileme (İstiare) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Eğretileme (İstiare) Nedir?

   Eğretileme (istiare); bir sözcüğün, aralarındaki benzerlik ilgisine dayanılarak asıl anlamı dışında başka bir varlık, kavram veya durum yerine kullanılması sanatıdır. Retorik geleneğinde istiare, teşbihin (benzetmenin) iki temel unsurundan birinin feda edilmesiyle kurulan yoğunlaştırılmış bir mecaz türü olarak kabul edilir.

   Teşbihten İstiareye Geçiş

   Tam bir teşbihte dört öge bulunur: benzeyen, kendisine benzetilen, benzetme yönü ve benzetme edatı. İstiarede ise benzetme yönü ve edatı tamamen düşer; temel ögelerden (benzeyen ve kendisine benzetilen) yalnızca biri metne taşınır.

   • Teşbih: "Askerler cesaret bakımından arslan gibidir." (Tüm ögeler mevcuttur.)
   • Teşbihibeliğ: "Askerler arslandır." (Yalnızca benzeyen ve kendisine benzetilen vardır.)
   • İstiare: "Kükreyen arslanlar cepheye atıldı." (Sadece kendisine benzetilen kullanılmış, 'asker' zihne bırakılmıştır.)

   Açık ve Kapalı İstiarenin Ayırt Edici Ölçütleri

   İstiare, metinde açıkça zikredilen temel ögeye göre iki ana başlık altında incelenir:

   1. Açık İstiare (İstiare-i Musarraha)

   Yalnızca kendisine benzetilenin (nitelikçe daha güçlü/baskın olan unsurun) metinde yer aldığı, asıl kastedilen varlığın (benzeyenin) söylenmediği türdür.

   • Örnek: "Bir hilal uğruna ya Rab, ne güneşler batıyor!"
     Bu dizede 'güneş' ifadesiyle 'şehit askerler' kastedilmiştir. Metinde güçlü unsur olan 'güneş' (kendisine benzetilen) doğrudan söylenmiş, 'şehitler' (benzeyen) anlama bırakılmıştır.

   2. Kapalı İstiare (İstiare-i Mekniyye)

   Metinde yalnızca benzeyenin yer aldığı; kendisine benzetilenin ise açıkça söylenmeyip sadece ona ait bir nitelik, eylem veya çağrışımla sezdirildiği türdür.

   • Örnek: "Can kafesten uçtu nihayet."
     Bu ifadede 'can' (ruh), bir 'kuşa' benzetilmiştir. Benzeyen olan 'can' zikredilmiş, kendisine benzetilen 'kuş' söylenmemiş; ancak kuşa ait 'uçmak' ve 'kafes' bağıntısıyla varlığı hissettirilmiştir.

   Not: Teşhis (kişileştirme) sanatının bulunduğu hemen her yerde insana ait özellikler cansız veya soyut varlıklara aktarıldığı için aynı zamanda bir kapalı istiare mevcuttur.

   Temsilî İstiare ve Sınır Çizgileri

   İstiarenin kavranmasında iki önemli ayrım noktası mevcuttur: mecazımürsel ile aradaki ilgi farkı ve istiarenin metnin bütününe yayılması.

   Temsilî (Yaygın) İstiare

   Benzeyen ve kendisine benzetilen arasındaki ilişkinin tek bir sözcükle sınırlı kalmayıp, birbirine bağlı birden fazla benzetme unsuruyla bir şiirin veya metnin tamamına teşmil edilmesidir. Yahya Kemal'in Sessiz Gemi şiirinde 'tabut/ölüm yolculuğu' doğrudan anılmaksızın baştan sona 'limandan ayrılan bir gemi' tasarımı üzerinden anlatılması temsilî istiarenin en yetkin örneğidir.

   İstiare ile Mecazımürsel (Ad Aktarması) Farkı

   • İstiare: Anlam aktarımı zorunlu olarak benzerlik ilgisine dayanır.
   • Mecazımürsel: Parça-bütün, iç-dış, neden-sonuç gibi benzerlik dışı mantıksal ilgilerle kurulur. "Dalgalan sen de şafaklar gibi ey nazlı hilal" dizesinde hilal bayrak yerine benzerlik olmaksızın (parça-bütün) kullanıldığı için mecazımürseldir.

   Klasik Metinlerde İstiare Çözümlemesi

   İstiare çözümlemesinde izlenecek yöntem üç basamaktan oluşur:

   1. Kelimelerin ilk (sözlük) anlamı ile bağlamdaki anlamı arasındaki uyuşmazlığı tespit etmek.
   2. Metinde doğrudan zikredilen unsurun benzeyen mi yoksa kendisine benzetilen mi olduğunu belirlemek.
   3. Eksik bırakılan unsur ile metindeki unsur arasındaki ortak niteliği (benzetme yönünü) açığa çıkarmak.

   Örnek Çözümleme

   "Şakaklarıma kar mı yağdı ne var? / Benim mi Allahım bu çizgili yüz?" (Cahit Sıtkı Tarancı)

   • Kullanılan Sözcük: Kar
   • Kastedilen Varlık: Saçlardaki beyazlık / aklar
   • Benzetme Yönü: Beyazlık, soğukluk, yaşlılık emaresi
   • Hüküm: Metinde yalnızca kendisine benzetilen (kar) yer aldığı, benzeyen (ak saçlar) açıkça söylenmediği için bu dizede açık istiare bulunmaktadır.