Yüklemlerine Göre Cümleler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Yüklemlerine (Yüklemin Türüne) Göre Cümleler

   Cümleler, yüklemlerinin sözcük türüne göre temelde iki ana grupta incelenir: fiil (eylem) cümleleri ve isim (ad) cümleleri. Bir cümlenin yüklem türünü belirlerken temel ölçüt, yüklem görevini üstlenen sözcüğün veya söz öbeğinin kök ya da gövde bakımından eylem mi yoksa ad soylu bir sözcük mü olduğudur.

   • Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiilden oluşan cümlelerdir. Eylem, şahıs ve kip eki alarak yargı bildirir.
   • İsim Cümlesi: Yüklemi isim, sıfat, zamir, edat grubu veya fiilimsiden oluşan ve ek fiil (-idi, -imiş, -ise, -dir) alarak yargı bildiren cümlelerdir.

   Fiil Cümlelerinin Yapısı

   Fiil cümlelerinde yüklem; iş, oluş, durum veya hareket bildiren bir kök ya da gövdenin haber (bildirme) veya dilek (tasarlama) kipleriyle çekimlenmesi sonucu oluşur.

   Örnekler:

   • "Edebiyat kuramcısı, metnin tarihsel katmanlarını titizlikle inceler." (incelemek eylemi, geniş zaman kipiyle çekimlenmiş bir fiil cümlesidir.)
   • "Bütün verileri topladıktan sonra nihai raporu hazırlamalıyız." (hazırlamak eylemi, gereklilik kipiyle çekimlenmiş bir fiil cümlesidir.)

   Fiil cümlelerinin olumsuzu -ma / -me olumsuzluk ekiyle veya geniş zamanın olumsuz biçimleriyle kurulur.

   İsim Cümlelerinin Yapısı

   İsim soylu sözcükler doğrudan yüklem olamaz; bir ismin yüklem olabilmesi için mutlaka ek fiil alması gerekir. Üçüncü şahıstaki geniş zaman ek fiili (-dir / -dır) çoğu zaman cümlede düşebilir; bu durum cümlenin isim cümlesi olma niteliğini değiştirmez.

   Örnekler:

   • Yüklemi isim olan: "Başarılı bir araştırmacının en belirgin vasfı sabırdır."
   • Yüklemi zamir olan: "Yıllardır kütüphanede aradığı nadide yazma eser tam da buydu."
   • Yüklemi edat öbeği olan: "Yazarın üslubu, çağdaşlarınınkinden büsbütün farklı gibiydi."
   • Yüklemi tamlama olan: "Bu yapı, geç dönem Osmanlı mimarisinin yetkin bir örneğidir."

   İsim cümlelerinin olumsuzu çoğunlukla "değil" edatı veya "yok" sözcüğüyle yapılır.

   Sesteş (Eş Sesli) Kökler ve Fiilimsiler

   Söz dizimi tahlillerinde yüklemin türü belirlenirken sıklıkla kavram yanılgısına yol açan iki önemli dil bilgisi olgusu mevcuttur:

   1. Eş Sesli (Sesteş) Kökler

   Bağlam göz ardı edildiğinde "var, gül, kır, kaz, düş" gibi sözcükler yanıltıcı olabilir. Sözcüğün cümledeki anlamı ve olumsuzunun nasıl yapıldığı temel göstergedir:

   • "Törende davetliler için hazırlanmış yeterli ikram vardı." (Mevcut olmak anlamında isimdir, olumsuzu "yoktu" biçimindedir → İsim cümlesi)
   • "Tren, sis dağılmadan önce kasaba istasyonuna vardı." (Ulaşmak anlamında fiildir, olumsuzu "varmadı" biçimindedir → Fiil cümlesi)

   2. Yüklemi Fiilimsi Olan Cümleler

   Fiilimsiler fiil kök veya gövdelerinden türetilse de fiil çekim eklerini değil, isim çekim eklerini alırlar ve cümlede adlaşırlar. Bu nedenle yüklemi fiilimsi olan cümleler isim cümlesi kabul edilir.

   • "Eğitimcinin yegâne gayesi, bireyin potansiyelini açığa çıkarmaktır." (Yüklem isim-fiil ekini almıştır → İsim cümlesi)

   Ayırt Etme Yöntemi ve Uygulama

   Bir cümlenin yüklemine göre türünü kesinleştirmek için şu adımları izleyebilirsiniz:

   1. Yüklemi doğru tespit edin ve varsa söz öbeğini (tamlamayı, deyimi, birleşik eylemi) bölmeyin.
   2. Yüklemin kökünü değil, aldığı son yapım ekinden sonraki gövde durumunu esas alın.
   3. Yükleme -mak / -mek mastar ekinin doğrudan gelip gelemediğini denetleyin.
   4. Olumsuzluk yapısını test edin: -ma / -me ile olumsuzlanıyorsa fiil; değil veya yok ile olumsuzlanıyorsa isim cümlesidir.

   Uygulama Notu: "Bizi en çok etkileyen yönü samimiyetiydi." cümlesinde yüklem "samimiyetiydi" sözcüğüdür, ek fiilin geçmiş zamanını almıştır ve olumsuzu "samimiyeti değildi" şeklinde kurulduğu için bir isim cümlesidir.