Yardımcı Sesler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Yardımcı Ses Nedir?

   Türkçenin fonotaktik kuralları gereği iki ünlünün yan yana gelmesi genel kural olarak engellenir. Benzer şekilde, kimi durumlarda belirli ünsüz öbeklerinin telaffuz güçlüğünü gidermek amacıyla morfolojik birleşmelerde ek ile kök/gövde arasına birtakım sesler girer. Bu fonolojik unsurlara yardımcı ses adı verilir.

   Yardımcı sesler anlamsal bir içeriğe veya bağımsız bir dil bilgisi görevine sahip değildir; temel işlevleri ekleşme sırasında ortaya çıkan söyleyiş güçlüklerini gidermek ve ses uyumlarını korumaktır.

   • Yardımcı Ünsüzler: Türkçede ünlü ile biten bir kök ya da gövdeye ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde araya giren ünsüzlerdir.
   • Yardımcı Ünlüler: Ünsüzle biten kimi kök ve tabanlara, belirli ünsüzlerle başlayan ekler getirildiğinde telaffuzu kolaylaştırmak için araya giren ünlülerdir.

   Kaynaştırma Ünsüzleri ve İşlevleri

   Geleneksel Türk dil bilgisinde y, ş, s, n ünsüzleri kaynaştırma harfleri olarak adlandırılır. Ancak bilimsel dil bilgisinde bu seslerin morfolojik nitelikleri farklı kategorilerde değerlendirilir:

   • /y/ Ünsüzü: En yaygın yardımcı ünsüzdür. Ünlüyle biten tabanlara yönelme, belirtme, ilgi gibi çekim ekleri ya da fiilimsi ekleri geldiğinde görev alır. Örnek: kapı-y-a, oku-y-an.
   • /s/ Ünsüzü: Esasen 3. tekil şahıs iyelik ekinin (-(s)I) bünyesindeki tarihî bir ünsüz kalıntısıdır. Örnek: oda-s-ı, anne-s-i.
   • /ş/ Ünsüzü: Yalnızca üleştirme sayı sıfatı ekinde (-(ş)Ar) karşımıza çıkar. Örnek: iki-ş-er, yedi-ş-er.
   • /n/ Ünsüzü (Zamir N'si / Pronominal N): Üçüncü şahıs iyelik veya gösterme zamirlerinden sonra hâl ekleri getirildiğinde kök ile ek arasında yer alan arkaik bir sestir. Örnek: bu-n-dan, kapısı-n-a.

   Yardımcı Ünlü (Bağlayıcı Vokal)

   Türkçede ünsüzle biten bir tabana ünsüzle başlayan belirli eklerin getirilmesi durumunda söyleyişi sağlamak üzere araya /ı, i, u, ü/ dar ünlüleri girer. Bu durum genellikle bir türeme değil, hece yapısının korunması sürecidir.

   Yardımcı ünlülerin sık görüldüğü başlıca yapılar şunlardır:

   1. Şimdiki Zaman Eki (-Iyor): Fiil kökü ünsüzle bittiğinde ek ile kök arasında dar bir vokal belirir. Örnek: gel-i-yor, bak-ı-yor.
   2. Fiilden İsim / Fiilden Fiil Yapım Ekleri: -(I)m, -(I)n, -(I)ş, -(I)t gibi eklerin ünsüzle biten tabanlara eklenişinde bağlayıcı vokal devreye girer. Örnek: bil-i-m, gör-ü-n-, bak-ı-ş-.
   3. Zarf-Fiil Ekleri: -(I)nca, -(I)p gibi eklerdeki ilk ünlüler fonolojik tahlilde yardımcı ses niteliğindedir. Örnek: koş-u-nca, gel-i-p.

   Ses Olaylarında Kavram Karışıklıklarını Önleme

   Yardımcı sesleri incelerken morfolojik sınırların doğru belirlenmesi gerekir:

   • Türeme ile Yardımcı Ses Ayrımı: az-ı-cık veya dar-a-cık sözcüklerindeki ünlüler morfolojik bir genişleme (ünlü türemesi) olarak nitelendirilirken, gel-i-yor yapısındaki ünlü ekin heceleme mekanizmasını işleten yardımcı sestir.
   • Kök İçi Sesler: Sözcüğün kendi yapısında bulunan sesler yardımcı ses sayılamaz. Örneğin altışar sözcüğündeki -ş- sesi köke (altı) ait olmayıp eke aittir; buna karşılık beşer sözcüğünde ek doğrudan -er biçimindedir ve yardımcı ünsüz kullanılmamıştır.
   • Zamir N'si ile 2. Tekil Kişi Ayrımı: ev-i-n-e dendiğinde iyelik ekinin kime ait olduğuna dikkat edilmelidir. (Senin) evin-e kullanımında -n iyelik ekinin parçasıdır; (onun) evi-n-e kullanımında ise -n- zamir n'si (yardımcı ünsüz) görevindedir.