Yapım Ekleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Yapım Eklerinin Temel İşlevi

   Türkçede sözcük türetiminin temel aracı olan yapım ekleri, eklendiği kök veya gövdenin anlamını değiştirerek yeni bir kavramı karşılayan, kimi zaman da sözcüğün dil bilgisel türünü (isim, fiil) dönüştüren eklerdir.

   Kök ve Gövde İlişkisi

   Yapım eki almış her sözcük dil bilgisinde gövde olarak adlandırılır. Bir sözcük birden fazla yapım eki alarak türemişlik derecesini artırabilir:

   • Kök: göz (isim kökü)
   • Gövde (1. Türeme): göz-lük (isimden isim yapım eki)
   • Gövde (2. Türeme): göz-lük-çü (isimden isim yapım eki)
   • Gövde (3. Türeme): göz-lük-çü-lük (isimden isim yapım eki)

   Yapım ekleri, sözcüğün genel anlam çerçevesini kökle bağlantılı tutmakla birlikte bağımsız yeni bir kavram alanı oluşturur. Bu yönüyle yalnızca sözcükler arası geçici dil bilgisel ilişkiler kuran çekim eklerinden kesin çizgilerle ayrılır.

   İsim Kök ve Gövdelerine Gelen Yapım Ekleri

   İsim tabanlı sözcüklere gelerek yeni isimler ya da eylemler türeten ekler iki ana grupta incelenir:

   1. İsimden İsim Yapım Ekleri

   Sözcüğün isim soylu olma durumunu değiştirmeksizin yeni bir somut veya soyut kavram türeten eklerdir:

   • -lık / -lik: zeytin-lik (yer), tuz-luk (araç), insan-lık (soyut kavram)
   • -cı / -ci: yol-cu (uğraş/özne), sanat-çı, demir-ci
   • -lı / -li: yaş-lı (nitelik), köylü, tuz-lu
   • -sız / -siz: uç-suz (yokluk), ev-siz, akıl-sız
   • -daş / -deş: vatan-daş (birliktelik/ortaklık), meslek-taş

   2. İsimden Fiil Yapım Ekleri

   İsim soylu bir kök veya gövdeyi eyleme dönüştürerek sözcük türünü değiştiren eklerdir:

   • -la / -le: baş-la-, su-la-, göz-le-
   • -al / -el: az-al-, çoğ-al-, yön-el-
   • -l-: doğru-l-, sivri-l-
   • -ar / -er: sarı-ar- > sarar-, mor-ar-
   • -kır / -kir: fış-kır-, hay-kır- (yansıma köklerden fiil türetimi)

   Fiil Kök ve Gövdelerine Gelen Yapım Ekleri

   Eylem bildiren tabanlara gelerek isim veya yeni eylemler türeten ekler dilin kavram üretme gücünde belirleyici rol oynar:

   1. Fiilden İsim Yapım Ekleri

   Eylemin adını, sonucunu, aracını veya eylemi yapanı karşılayan isim soylu sözcükler türetir:

   • -k / -ak / -ek: böl-ük (sonuç/parça), yatak, bıç-ak, dur-ak
   • -gı / -gi: sev-gi (kavram), say-gı, as-kı, ver-gi
   • -gın / -gin: yor-gun (durum), bit-kin, kır-gın
   • -ım / -im: öl-üm, seç-im, ver-im, yap-ım
   • -ı / -i: yaz-ı, yap-ı, koş-u, bat-ı
   • -ıcı / -ici: yüz-ücü (eylemi yapan), sat-ıcı, kal-ıcı

   2. Fiilden Fiil Yapım Ekleri

   Mevcut bir eylemin kılınışını, yönünü, geçişlilik derecesini veya özne-nesne ilişkisini (çatı özelliklerini) değiştiren eklerdir:

   • -t-: yürüt-, anlat-, büyüt- (ettirgenlik/geçişlilik)
   • -r-: içir-, düşür-, kaçır-
   • -dır / -dir: yap-tır-, öl-dür-, gül-dür-
   • -n-: yıka-n-, giy-in- (dönüşlülük/edilgenlik)
   • -ş-: bak-ış-, kaç-ış- (işteşlik/birliktelik)

   Yapım Eki Analizinde Kritik Unsurlar

   Türetme süreçleri incelenirken biçim benzerlikleri ve anlamsal bağlar göz önünde bulundurulmalıdır:

   1. Çekim Ekleri ile Ortak Biçimli (Sesteş) Ekler

   Aynı ses dizilimine sahip olan ekler, üstlendikleri işleve göre yapım ya da çekim eki niteliği kazanır:

   • "Yıllık gelir gel-im dengesi bozuldu." → -im: Fiilden isim yapım eki (gelmekten gelir/gelim).
   • "Benim ev-im merkeze oldukça yakın." → -im: İyelik eki (çekim eki).

   2. Yapım ve Çekim Eklerinin Diziliş Sırası

   Türkçede kural olarak yapım ekleri çekim eklerinden önce gelir: göz-lük-ler (kök + yapım eki + çekim eki). İstisnai durumlarda çekim ekinden sonra yapım eki gelebilir: göz-de (bulunma hâli) → gözde yazar (yapım eki işleviyle sıfat türetimi) veya annem-siz (iyelik eki + yapım eki).

   3. Kök ve Gövde Arasındaki Anlamsal İlgi

   Bir ekin yapım eki sayılabilmesi için türeyen sözcük ile kök arasında mantıksal ve anlamsal bir bağ bulunmalıdır. Örneğin bal-ta sözcüğünde bal ile bağ kurulamaz; sözcük kök durumundadır. Ancak yaz-gı sözcüğünde eylem ile kader kavramı arasında tasarlama bakımından doğrudan anlam ilgisi vardır.