Yapılarına Göre Sözcükler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Sözcük Yapısının Temel Dayanakları

   Türkçede sözcükler yapısal özelliklerine göre basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üç ana grupta incelenir. Bir sözcüğün yapısını doğru belirleyebilmek için öncelikle kök ve eklerin niteliğini kavramak gerekir.

   • Kök: Bir sözcüğün anlamlı, parçalanamayan en küçük birimidir. İsim kökleri ve fiil kökleri olmak üzere iki ana türe ayrılır.
   • Çekim Ekleri: Eklendiği sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmeyen, yalnızca cümle içinde diğer sözcüklerle ilişki kurmasını sağlayan eklerdir (örneğin durum, iyelik, çokluk, zaman ve şahıs ekleri).
   • Yapım Ekleri: Eklendiği kök veya gövdeden yeni kavramlar türeten, sözcüğün anlamını ve kimi zaman türünü değiştiren eklerdir.
   • Gövde: Kökün en az bir yapım eki almış hâlidir.

   Basit Sözcük Nedir?

   Herhangi bir yapım eki almamış sözcüklere basit sözcük denir. Basit sözcükler kök durumunda bulunabileceği gibi birden fazla çekim eki de alabilir.

   Ayırt Edici Özellikler

   • Sözcükte hiçbir yapım eki bulunmamalıdır.
   • Sözcük çekim eki aldığında yeni bir kavram ortaya çıkmaz; yalnızca sözcüğün cümledeki biçimi veya işlevi değişir.

   Örnek İncelemeleri

   "Ev-ler-imiz-den" sözcüğü; "ev" isim köküne gelen çokluk (-ler), iyelik (-imiz) ve ayrılma durumu (-den) çekim eklerini almıştır. Yapım eki bulunmadığı için yapısı bakımından basittir.

   "Oku-du-lar" fiili; "oku-" fiil kökü üzerine görülen geçmiş zaman (-du) ve 3. çoğul şahıs (-lar) çekim eklerini almıştır; yapısı bakımından basittir.

   Türemiş Sözcük Nedir?

   Kök ya da gövdelere en az bir yapım eki getirilmesiyle oluşturulan yeni sözcüklere türemiş sözcük denir. Türemiş sözcükler aynı zamanda birer gövde niteliğindedir.

   Türetme Yolları

   1. İsimden İsim Yapımı: göz > göz-lük, sanat > sanat-çı
   2. İsimden Fiil Yapımı: göz > göz-le-, baş > baş-la-
   3. Fiilden İsim Yapımı: sev- > sev-gi, yaz- > yaz-ı
   4. Fiilden Fiil Yapımı: gör- > gör-üş-, yap- > yap-tır-

   Bir sözcük birden fazla yapım eki alarak gövdeden türemiş duruma gelebilir. Örneğin "göz-lük-çü-lük" sözcüğü art arda üç isimden isim yapım eki alarak gövdeden türemiştir. Türemiş sözcükler yapım ekinin üzerine çekim eki de alabilir; bu durum onların türemiş olma niteliğini değiştirmez.

   Birleşik Sözcük Nedir?

   Yeni bir kavramı, nesneyi veya eylemi karşılamak üzere en az iki bağımsız sözcüğün biçimsel ve anlamsal kaynaşmasıyla oluşan sözcüklere birleşik sözcük denir.

   Oluşum Yolları Bakımından Birleşik Sözcükler

   • Anlam Kayması Yoluyla: Sözcüklerden biri veya her ikisi gerçek anlamını yitirir (örneğin kuşburnu, hanımeli, aslanağzı).
   • Ses Değişimi veya Düşmesi Yoluyla: Birleşme sırasında ses düşmesi meydana gelir (örneğin pazar-ertesi > pazartesi, ne-için > niçin).
   • Sözcük Türü Kayması Yoluyla: Farklı türdeki sözcükler (çoğunlukla fiiller) kalıplaşarak isimleşir (örneğin uyurgezer, kapkaç, gecekondu).
   • Yardımcı Fiillerle Kurulanlar: Bir isim ile "etmek, olmak, kılmak, eylemek" yardımcı fiillerinin birleşmesiyle kurulur (örneğin yardım etmek, hissetmek, terk etmek).
   • Kurallı Birleşik Fiiller: İki fiilin özel kurallarla kaynaşmasıdır: yeterlik (çözebilmek), tezlik (gelivermek), sürerlik (bakakalmak), yaklaşma (düşeyazmak).

   Sözcük Yapısını Belirlerken Dikkat Edilecek Noktalar

   Sözcük tahlilinde yapılan en yaygın hatalar, eklerin işlevini bağlamdan bağımsız değerlendirmekten kaynaklanır.

   Temel Değerlendirme Adımları

   • Yapım Eki - Çekim Eki Karışıklığı: Aynı ses öbeğine sahip ekler farklı görevler üstlenebilir. Örneğin "-ım / -im" eki "Ev-im geniş." cümlesinde iyelik çekim eki iken, "Seç-im yapıldı." cümlesinde fiilden isim türeten yapım ekidir. Dolayısıyla ilk örnekte sözcük basit, ikincisinde türemiştir.
   • Kök ile Ek Arasındaki Anlamsal Bağ: Bir sözcüğün kökü tespit edilirken bulunan parçanın sözcüğün bütünüyle doğrudan anlamsal ilgisi bulunmalıdır. Örneğin "balık" sözcüğünün kökü "bal" olamaz; sözcük kök hâlinde basittir.
   • Çekim Ekinin Yapıyı Değiştirmemesi: Çok sayıda çekim eki almış uzun bir sözcük türemiş zannedilmemelidir. Yapım eki içermeyen sözcük ne kadar ek alırsa alsın basittir.