Yapılarına Göre Cümleler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Cümlede Yapı Nedir?

   Cümleler yapılarına göre incelenirken bünyelerindeki yüklem sayısı ile yan cümlecik bulunup bulunmadığına bakılır. Bir cümlenin yapısını belirleyen temel unsurlar şunlardır:

   • Temel Cümle: Cümlenin ana yargısını bildiren, çekimli bir fiil ya da ek fiil almış bir isimden oluşan ana yüklemdir.
   • Yan Cümlecik: Temel cümlenin anlamını tamamlayan, genellikle eylemsilerle (fiilimsilerle), çekimli fiillerle veya şart kipiyle kurulan ikincil yargılardır. Bir cümlede kaç tane fiilimsi veya şart kipi varsa genellikle o kadar yan cümlecik bulunur.

   Cümleler yapı bakımından dört ana grupta incelenir: basit cümle, birleşik cümle, sıralı cümle ve bağlı cümle.

   1. Basit Cümle

   Tek bir yüklemi bulunan, içinde fiilimsi veya başka bir yan yargı barındırmayan cümlelerdir. Sözcük sayısı cümlenin basitliğini etkilemez.

   Örnek: Ağır kış şartlarında yollar tamamen kapandı. (Tek yüklem, yan cümlecik yok.)

   2. Birleşik Cümle

   Tek bir temel yüklemi olan ve bu yükleme bağlı en az bir yan cümlecikten oluşan cümlelerdir. Dört grupta incelenir:

   • Girişik Birleşik Cümle: Yan cümleciği fiilimsiyle kurulan cümlelerdir.
     Örnek: Güneş batarken köyün yolları sessizleşti.
   • Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümleciği dilek-şart kipiyle (-se / -sa) kurulan cümlelerdir.
     Örnek: Düzenli çalışırsan başarıya ulaşırsın.
   • İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin başka bir temel cümlenin ögesi (genellikle nesne) durumunda olduğu cümlelerdir.
     Örnek: Öğretmen, "Yarın sınav yapacağız," dedi.
   • Ki'li Birleşik Cümle: İki yargının "ki" bağlacıyla bağlandığı cümlelerdir.
     Örnek: Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini.

   Sıralı Cümle Nedir?

   Aralarında anlam ilgisi bulunan bağımsız en az iki yüklemin birbirine virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile bağlandığı cümlelerdir.

   Sıralı cümleler öge ortaklığına göre ikiye ayrılır:

   • Bağımlı Sıralı Cümle: Cümleler arasında en az bir öge ortaklığı bulunan sıralı cümlelerdir.
     Örnek: Kitabı masaya bıraktı, hızla okumaya başladı. (Bırakan kim? "O" / Neyi bıraktı, neyi okumaya başladı? "Kitabı" - Gizli özne ve belirtili nesne ortak.)
   • Bağımsız Sıralı Cümle: Cümleler arasında hiçbir öge ortaklığı bulunmayan, yalnızca anlam yönünden birbirine bağlanan sıralı cümlelerdir.
     Örnek: Yağmur durmuştu, sokaklar yavaş yavaş kalabalıklaşıyordu. (Her iki cümlenin de ögeleri tamamen farklıdır.)

   Bağlı Cümle Nedir?

   Aralarında anlam ilgisi bulunan en az iki yüklemin birbirine bağlaçlarla (ve, ama, fakat, ancak, çünkü vb.) bağlandığı cümlelerdir.

   Örnek: Çok uğraştı ama istediği sonucu elde edemedi. ("uğraştı" ve "elde edemedi" yüklemleri "ama" bağlacıyla bağlanmıştır.)

   Yapı Analizinde Önemli İpuçları

   • Bağlaç her zaman bağlı cümle yapmaz: Bağlaç iki yüklemi değil de özneleri veya nesneleri bağlıyorsa o cümle bağlı cümle olmaz. (Ali ve Ayşe sinemaya gitti. cümlesi basit cümledir.)
   • Sıralı ile Bağlı Cümle Ayrımı: Yargılar noktalama işaretiyle ayrılmışsa sıralı, bağlaçla ayrılmışsa bağlı cümledir.
   • Fiilimsi Varlığı: Sıralı veya bağlı cümlelerin içinde fiilimsi bulunması, o cümlenin sıralı veya bağlı olma niteliğini değiştirmez; bu durum yan cümlecikli sıralı/bağlı cümle olarak nitelendirilir.