Yanlış Ek ve Sözcük Kullanımı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Sözcüğün Anlam İncelemesi

   Türkçede her sözcüğün karşıladığı belirli bir anlam alanı ve bağlamsal kullanım sınırı vardır. Bir sözcüğün taşıdığı anlamın dışına çıkılarak veya anlamca yakın gibi görünen başka bir sözcükle karıştırılarak kullanılması, anlatım bozukluğuna yol açar.

   Sözcük düzeyindeki bu bozukluk genellikle sesçe birbirine benzeyen ancak anlamları farklı olan sözcüklerin birbiri yerine seçilmesiyle ortaya çıkar:

   • Yanlış: Bu iki olay arasındaki ayrıcalığı herkes fark etmişti.
     Doğru: Bu iki olay arasındaki ayrımı herkes fark etmişti. (Ayrıcalık 'üstünlük, imtiyaz'; ayrım ise 'fark' demektir.)
   • Yanlış: Fiyatlar çok pahalı olduğu için alışveriş yapamadık.
     Doğru: Fiyatlar çok yüksek olduğu için alışveriş yapamadık. (Fiyat yüksek veya düşük olur; pahalı olan ürünün kendisidir.)
   • Yanlış: Yağışların azalması kuraklığı sağladı.
     Doğru: Yağışların azalması kuraklığa neden oldu / yol açtı. (Sağlamak olumlu durumlar, neden olmak olumsuz durumlar için kullanılır.)

   Köken ve Ses Benzerliğinden Kaynaklanan Yanılgılar

   Anlamsal bozuklukların büyük bir bölümü, yazılışları ve telaffuzları birbirine yakın olan sözcüklerin dikkatsizce kullanılmasından kaynaklanır. Bu sözcüklerin anlam sınırlarının doğru ayırt edilmesi gerekir.

   • Öğretim - Öğrenim: Öğretim bilgi verme işidir (öğretim görevlisi, öğretim yılı); öğrenim ise bireyin edindiği tahsildir (yükseköğrenim görmek).
   • Etkin - Etken: Etkin aktif, hareketli anlamına gelir; etken ise faktör ya da sebep demektir.
   • Çekimser - Çekingen: Çekimser oy kullanmaktan veya taraf olmaktan kaçınan; çekingen ise sıkılgan, utangaç kimsedir.
   • Yaklaşık - Yakın: Yaklaşık tahmini bir miktarı (yaklaşık üç saat); yakın ise mesafe veya zaman benzerliğini belirtir.
   • Yayın - Yayım: Yayın basılan veya iletilen ürünün bütünüdür (radyo yayını, basılı yayın); yayım ise basıp dağıtma eylemidir (kitabın yayımı tamamlandı).

   Dil Bilgisel Düzeyde Ek Yanlışlıkları

   Cümlede bir ekin işlevine aykırı biçimde kullanılması ya da üstlendiği görevi karşılayacak başka bir unsur varken gereksiz yere yinelenmesi anlatım pürüzlerine neden olur.

   Öne çıkan başlıca ek yanlışlıkları şunlardır:

   • Tamlayan Ekinin (-ın / -in) Gereksiz ya da Eksik Kullanımı:
     Yanlış: Biz okumasını sevmeyen bir toplumuz.
     Doğru: Biz okumayı sevmeyen bir toplumuz. (Buradaki üçüncü şahıs iyelik eki -sı gereksizdir; fiilimsi doğrudan belirtme durumu eki -yı almalıdır.)
   • Gereksiz Edat veya Durum Eki Kullanımı:
     Yanlış: Beni sevindiren şey, senin başarılı olduğundur.
     Doğru: Beni sevindiren şey, senin başarılı olmandır.
   • Çatı Eklerinin Uyuşmazlığı:
     Etken bir fiile gereksiz edilgenlik eki eklenmesi yapıyı bozar:
     Yanlış: Sorunlar zamanında görülmemezlikten gelindi.
     Doğru: Sorunlar zamanında görmezlikten gelindi.

   Metin İçi Hata Tespiti

   Sözcük ve ek düzeyindeki bozuklukları incelerken şu adımları izlemek çözümü kolaylaştırır:

   1. Sözcüğün bağlamını sorgulayın: Sözcük olumlu bir sonuç mu bildiriyor, olumsuz mu? Örneğin sebep olmak olumsuz, vesile olmak veya sağlamak olumlu durumlar için seçilmelidir.
   2. Eylemin nesnesiyle bağını kontrol edin: Durum ekleri (ismin hâlleri) fiilin gerektirdiği yönetim ilişkisine uygun düşmelidir. Örneğin katkıda bulunmak eylemi yönelme eki (-e) ister.
   3. İyelik eklerini denetleyin: İsim tamlamalarında tamlayan yokken veya tamlanan doğrudan bir eylemsi iken araya sıkıştırılan iyelik ekleri (yapmasını bilmek yerine yapmayı bilmek) tipik bir anlatım kusurudur.

   Bu kuralların tutarlı biçimde gözetilmesi, hem yazılı anlatımda duruluğu sağlar hem de akademik düzeydeki dil bilgisi çözümlemelerinde hata payını en aza indirir.