Yakınma - Sitem Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Duygu Bildiren Cümlelerde İnce Çizgi

   Türkçede anlam ilişkileri incelenirken en sık karıştırılan iki duygu ifadesi yakınma ve sitem cümleleridir. Her iki kavram da temelinde bir memnuniyetsizlik veya rahatsızlık barındırsa da, bu memnuniyetsizliğin yöneldiği muhatap ve aktarılma biçimi bakımından kesin çizgilerle birbirinden ayrılır.

   Ayrımın temel mantığı şudur:

   • Sitem: Bir kişinin kusurlu, eksik veya özensiz görülen bir davranışı karşısında duyulan üzüntü ya da kırgınlığın, doğrudan o kişinin yüzüne (kendisine) söylenmesidir.
   • Yakınma: Bir durumdan, genel bir olumsuzluktan veya bir kişinin tutumundan duyulan rahatsızlığın, durumun faili olmayan üçüncü kişilere iletilmesidir (şikâyet edilmesidir).

   Sitemin Nitelikleri ve Dilsel Yapısı

   Sitem cümlelerinde amaç karşıdaki kişiyi hırpalamak veya kavga çıkarmak değil; yapılan hareketten ötürü duyulan incinmişliği ve vefasızlık hissini muhatabın doğrudan kendisine bildirmektir. Bu nedenle sitem cümlelerinde genellikle ikinci tekil (sen) veya ikinci çoğul (siz) şahıs çekimleri öne çıkar.

   Örnek Cümleler

   • "Buralara kadar geldin de bir kahvemi içmeye uğramadın." (Kırgınlık doğrudan eylemi gerçekleştiren kişiye söylenmektedir.)
   • "En zor günlerimde bir telefon açıp hâlimi hatırımı sormadınız." (Doğrudan muhataba iletilen bir vefasızlık tepkisidir.)
   • "Bütün projeyi birlikte hazırladığımız hâlde sunumda adımdan hiç söz etmemişsin." (Kişinin yüzüne karşı ifade edilen incinmişlik duygusudur.)

   Yakınmanın (Şikâyetin) Nitelikleri ve Dilsel Yapısı

   Yakınma cümlelerinde rahatsızlık veren kişi doğrudan ortamda bulunmaz ya da söz konusu olumsuzluk genel bir düzensizlikten, gidişattan kaynaklanır. Rahatsızlık, olayla doğrudan bağı olmayan başka birine veya topluluğa dert yanma şeklinde anlatılır. Bu cümlelerde genellikle üçüncü şahıs (o, onlar) çekimleri veya genel yargılar görülür.

   Örnek Cümleler

   • "Ne zaman önemli bir iş teslim edecek olsak mutlaka bir bahane bulup geç kalır." (Kişinin davranışı, onun yüzüne değil, bir başkasına şikâyet edilmektedir.)
   • "Gençler ne yazık ki kütüphanelerdeki kaynakları layıkıyla korumayı öğrenemedi." (Genel bir durum ve tutumdan duyulan hoşnutsuzluk aktarılmaktadır.)
   • "Yıllardır aynı kurumda çalışıyoruz fakat bir türlü sorumluluk almayı öğrenemedi." (Muhataba değil, üçüncü kişilere dert yanılmaktadır.)

   Pratik Ayrım Yöntemi

   Bir cümlenin sitem mi yoksa yakınma mı olduğunu belirlerken şu iki soruyu yöneltmek sonuca doğrudan ulaştırır:

   1. Bu söz kime söyleniyor? Eğer rahatsızlığı yaratan kişinin doğrudan kendisine söyleniyorsa yanıt sitemdir.
   2. Ortada bir şikâyet veya dert yanma var mı? Eğer rahatsızlık yaratan kişi dinleyici konumunda değilse ve bir başkasına o kişiden söz ediliyorsa yanıt yakınmadır.

   Yan Yana Karşılaştırma

   Aynı olayın iki farklı duyguyla ifadesi:

   • Sitem: "Düğününe beni çağırmayı unuttun demek!"
   • Yakınma: "O kadar hukukumuz varken düğününe beni çağırmayı bile akıl edemedi."

   Not: Sitemde temel duygu kırgınlık iken, yakınmada temel duygu rahatsızlık ve hoşnutsuzluktur.