Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Ünsüz Benzeşmesinin Tanımı

   Türkçede sert ünsüzlerle biten bir kelimeye yumuşak ünsüzlerden c, d, g ile başlayan bir ek getirildiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşerek sırasıyla ç, t, k seslerine dönüşür. Bu ses olayına ünsüz benzeşmesi veya ünsüz sertleşmesi adı verilir.

   Sert ünsüzler Türkçede akılda kalması amacıyla genellikle "FıSTıKÇı ŞaHaP" formülüyle kodlanan f, s, t, k, ç, ş, h, p sesleridir.

   Değişim Tablosu ve Örnek Kullanımlar

   Sert ünsüzle biten bir sözcüğe gelen eklerdeki dönüşüm şu şekildedir:

   • c → ç dönüşümü: ağaç - cı → ağaççı, kitap - cı → kitapçı
   • d → t dönüşümü: sınıf - da → sınıfta, git - di → gitti
   • g → k dönüşümü: seç - gin → seçkin, bit - gin → bitkin

   Bu kurala uyulmaması durumunda yazım yanlışı meydana gelir. Örneğin "sınıfda" veya "yavaşca" yazımı hatalıdır; doğrusu "sınıfta" ve "yavaşça" olmalıdır.

   Rakamlar, Kısaltmalar ve Birleşik Sözcükler

   Ünsüz benzeşmesi kuralı sayılara ve kısaltmalara gelen eklerde de geçerlidir:

   • Rakamların okunuşu sert ünsüzle bitiyorsa ek sertleşir: 1923'te (bin dokuz yüz yirmi üç-te), saat 3'te (üç-te), sayfa 40'ta (kırk-ta).
   • Büyük harfle yapılan kısaltmalarda son harfin okunuşu sert ünsüz ise kural uygulanır: TÜBİTAK'ta, BOTAŞ'tan.
   • Dikkat: Birleşik sözcüklerin oluşumunda benzeşme kuralı aranmaz (Örn: akbaba, akciğer). Ayrıca üçgen, dörtgen gibi terimleşmiş istisnai geometrik sözcüklerde kural uygulanmaz.