Ünlü Daralması Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Ünlü Daralmasının Tanımı

   Türkçede düz-geniş ünlüler olan "a, e" ile biten fiil kök veya gövdelerine şimdiki zaman eki olan "-yor" getirildiğinde, bu geniş ünlüler büzülüp daralarak "ı, i, u, ü" dar ünlülerine dönüşür. Bu ses olayına ünlü daralması denir.

   Temel Kurallar ve Örnekler

   • a → ı / u:
     • başla- + yor → başlıyor
     • kutla- + yor → kutluyor
     • oyna- + yor → oynuyor
   • e → i / ü:
     • bekle- + yor → bekliyor
     • özle- + yor → özlüyor
     • gözle- + yor → gözlüyor

   Olumsuzluk eki "-ma / -me" geniş ünlüyle bittiği için üzerine gelen "-yor" eki sebebiyle her zaman daralmaya uğrar: gel-me-yor → gelmiyor, oku-ma-yor → okumuyor.

   İstisnai Kökler: 'de-' ve 'ye-' Fiilleri

   Kural olarak ünlü daralması "-yor" ekinin etkisiyle gerçekleşir. Ancak Türkçede "de-" ve "ye-" fiil kökleri, "y" kaynaştırma ünsüzünü aldıklarında diğer eklerle de daralmaya uğrayabilir.

   • ye- fiili: ye-y-ecek → yiyecek, ye-y-en → yiyen, ye-y-ince → yiyince
   • de- fiili: de-y-en → diyen, de-y-e → diye, de-y-elim → diyelim

   Ayrıca soru zamiri olan "ne" sözcüğü yönelme durumu eki aldığında kaynaştırma harfi etkisiyle daralarak "niye" biçimini alır (ne-y-e → niye).

   1. Yardımcı Ünlü ile Daralmayı Karıştırma

   Son sesi ünsüz olan bir fiile "-yor" eki getirildiğinde, iki ünsüz arasına telaffuzu kolaylaştırmak için yardımcı ünlü (bağlantı ünlüsü) girer. Bu durum bir ünlü daralması değildir; çünkü sözcük kökünde daralan bir "a" ya da "e" sesi yoktur.

   • çöz- + yor → çöz-ü-yor (Ünlü daralması yoktur, "ü" yardımcı ünlüdür.)
   • koş- + yor → koş-u-yor (Ünlü daralması yoktur, "u" yardımcı ünlüdür.)
   • sev- + yor → sev-i-yor (Ünlü daralması yoktur, "i" yardımcı ünlüdür.)

   2. Gereksiz (Hatalı) Daralma

   Konuşma dilinde "y" kaynaştırma ünsüzü geniş ünlüleri daraltma eğiliminde olsa da yazı dilinde "de-", "ye-" ve "niye" dışındaki sözcüklerde daralma gösterilmez. Gösterilmesi durumunda yazım yanlışı ortaya çıkar.

   • anlıyacak → Yanlış | anlayacak → Doğru
   • yaşıyan → Yanlış | yaşayan → Doğru
   • gelmiyecek → Yanlış | gelmeyecek → Doğru