Tanım Cümleleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Tanım Cümlesi Nedir?

   Bir kavramın, varlığın ya da olgunun belirleyici niteliklerini, sınırlarını ve ne olduğunu eksiksiz biçimde ortaya koyan cümlelere tanım cümlesi denir. Tanım cümleleri, alıcıda hedeflenen kavrama dair açık bir zihinsel çerçeve oluşturmayı amaçlar.

   Ayırt Edici Soru Kalıbı

   Bir cümlenin tanım cümlesi olup olmadığını belirlemenin en pratik ve kesin yolu, cümleye "Bu nedir?" veya "Bu kimdir?" sorusunu yöneltmektir. Cümle bu soruya doğrudan ve dil bilgisel olarak eksiksiz bir karşılık veriyorsa tanım niteliği taşır.

   Yapısal Özellikler

   Tanım cümleleri çoğunlukla şu iki temel yüklem kalıbıyla kurulur:

   • Ek eylemle biten isim cümleleri: "Şiir, sözcüklerin anlam ve ses uyumuyla harmanlandığı estetik bir söz sanatıdır." ("Şiir nedir?" sorusunun tam cevabıdır.)
   • "Denir / adı verilir" fiilleriyle biten fiil cümleleri: "Işığın saydam ortamlardan geçerken yön değiştirmesine kırılma denir."

   Tanımda Öznellik ve Nesnellik

   Metin tahlillerinde ve sınavlarda en sık düşülen yanılgılardan biri, tanımın mutlaka bilimsel ve nesnel olması gerektiği düşüncesidir. Oysa tanım cümleleri hem nesnel hem de öznel bakış açılarıyla oluşturulabilir.

   1. Nesnel Tanımlar

   Kişiden kişiye değişmeyen, bilimsel verilere, genel kabullere veya sözlük karşılıklarına dayanan ifadelerdir.

   • "Canlıların kalıtsal özelliklerini taşıyan ve hücre çekirdeğinde bulunan nükleik asit zincirine DNA denir."
   • "Üçgen, doğrusal olmayan üç noktanın doğru parçalarıyla birleşmesinden oluşan geometrik şekildir."

   2. Öznel Tanımlar

   Yazarın kendi duygu, beğeni, sezgi veya kişisel bakış açısını yansıtan tanımlardır. Cümle kişisel bir yargı bildirse dahi "Bu nedir?" sorusuna yanıt verdiği sürece tanım cümlesi sayılır.

   • "Roman, insanın kendi iç sesini binbir kılıkta duyduğu upuzun bir yalnızlık yolculuğudur."
   • "Tarih, dünün küllerinden bugüne fısıldanan ibret dolu bir masaldır."

   Özellik Bildiren Cümleler ile Tanım Cümleleri Arasındaki Fark

   Bir varlığın veya kavramın yalnızca bir yönünü, işlevini ya da niteliğini anlatan her cümle tanım cümlesi değildir. Tanım, kavramın sınırlarını çizer; açıklama ise var olan kavramın özelliklerinden bahseder.

   Karşılaştırmalı Örnekler

   • Özellik/Açıklama Cümlesi: "Tiyatro, seyircide katarsis duygusu uyandırarak toplumsal bilinci diri tutar."
     Analiz: Bu cümle "Tiyatro nedir?" sorusuna değil, "Tiyatro ne işe yarar / ne yapar?" sorusuna cevap vermektedir. Dolayısıyla tanım değil, işlev bildiren bir yargıdır.
   • Tanım Cümlesi: "Tiyatro; dramatik bir metnin sahnede oyuncular tarafından canlandırılması sanatıdır."
     Analiz: Bu cümle doğrudan "Tiyatro nedir?" sorusunu eksiksiz karşılar.

   Uygulama İpucu

   Metin incelemelerinde yüklemi "-dır/-dir" ekiyle biten her cümleyi doğrudan tanım cümlesi kabul etmeyiniz. Cümlenin başına zihninizden "... nedir?" sorusunu ekleyerek kavramın özünü bildirip bildirmediğini mutlaka denetleyiniz.