Sözcükler Arası Anlam İlişkileri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Eş Anlamlılık (Anlamdaşlık)

   Yazılış ve okunuşları farklı olmasına rağmen aynı kavramı, varlığı ya da durumu karşılayan sözcükler arasındaki anlamsal bağıntıdır. Eş anlamlı sözcükler çoğunlukla birbirinin yerine kullanılabilir; ancak sözcüğün kazandığı yan veya mecaz anlamlar bu durumu sınırlayabilir.

   • Örnek: bellek / hafıza, uygar / medeni, koşul / şart

   Yakın Anlamlılık

   Anlam yönünden birbirine çok benzeyen ancak aralarında küçük anlam ayrıntıları, şiddet veya nüans farkları bulunan sözcüklerdir. Bu sözcükler her bağlamda doğrudan birbirinin yerine geçemez.

   • Örnek: istemek - dilemek, küsmek - gücenmek - darılmak, yalan - yanlış

   Karşıt (Zıt) Anlamlılık

   Anlamsal açıdan birbirinin tam tersi olan, çelişen veya birbirini dışlayan durumları, nitelikleri ifade eden sözcükler arasındaki ilişkidir.

   Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

   • Bir sözcüğün olumsuzu, o sözcüğün zıt anlamlısı değildir. Örneğin gelmek eyleminin zıttı gitmektir; gelmemek ise yalnızca olumsuz biçimidir.
   • Sözcüklerin karşıt anlamlı olabilmesi için aynı anlamsal düzlemde (ikisi de gerçek veya ikisi de mecaz) yer alması gerekir.
   • Örnek: tutsak - özgür, soğuk - sıcak, cimri - cömert

   Eş Seslilik (Sesteşlik)

   Yazılış ve okunuşları tamamen aynı olduğu hâlde anlamları ve kökenleri bütünüyle farklı olan sözcükler arasındaki bağıntıdır. Eş sesli sözcükler arasında anlamsal bir bağ bulunmaz.

   • Örnek: yüz (çehre) / yüz (sayı) / yüz- (suda ilerlemek eylemi)

   Çok Anlamlılık ile Farkı

   Bir sözcüğün temel anlamından hareketle türeyen yan ve mecaz anlamları çok anlamlılık kapsamında değerlendirilir. Sözcüğün temel anlamıyla bir bağ sürüyorsa sesteşlik değil, çok anlamlılık söz konusudur.

   • Göz: Görme organı (temel anlam) / Masanın gözü (yan anlam) → Çok anlamlılık
   • Kır: Şehir dışı yeşil alan / Saçtaki beyazlık → Eş seslilik

   Genel ve Özel Anlamlı Sözcükler

   Anlam kapsamı geniş olan, ortak özellikleri barındıran kavramları karşılayan sözcükler genel anlamlı; kapsamı dar olan, tek bir varlığa veya türe işaret eden sözcükler ise özel anlamlıdır.

   • Genelden özele sıralanış: Varlık → Canlı → Hayvan → Kuş → Serçe

   Nicel ve Nitel Anlam

   • Nicel Anlam: Varlıkların sayılabilen, ölçülebilen, azalıp çoğalabilen özelliklerini bildiren sözcüklerdir (yüksek bina, geniş salon, ağır koli).
   • Nitel Anlam: Varlıkların sayılamayan, ölçülemeyen; biçim, durum veya duyusal niteliklerini gösteren sözcüklerdir (güzel fikir, sıcak yaklaşım, nitelikli eser).