Sözcüğün Anlam Özellikleri Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. 1. Temel Anlam (İlk/Sözlük Anlamı) ve Yan Anlam

   Sözcüğün zihinde uyandırdığı ilk ve en genel kavrama temel anlam (çekirdek anlam) denir. Sözlüklerde birinci sırada yer alan bu anlam, sözcüğün tarihsel gelişiminde kazandığı birincil tasarımı yansıtır.

   Yan anlam ise bir sözcüğün temel anlamından tamamen kopmadan; biçimsel, işlevsel veya konumsal bir benzerlik ilişkisiyle yeni bir nesne ya da durumu karşılamasıdır:

   • Kuşun kanadı ifadesindeki "kanat" sözcüğü temel anlamdadır.
   • Uçağın kanadı veya kapının kanadı kullanımlarında ise işlevsel ve biçimsel benzerlik doğrultusunda yan anlam oluşmuştur.

   2. Mecaz Anlam ve Anlam Aktarmaları

   Bir sözcüğün gerçek (temel ve yan) anlam dairesinden bütünüyle uzaklaşarak kazandığı soyut ve yeni anlama mecaz anlam denir. Mecazlaşma sürecinde somuttan soyuta geçiş ve benzetme ilişkisi esastır.

   Mecaz anlam oluşumunda şu aktarma yolları öne çıkar:

   • Duyular Arası Aktarma: Bir duyuya ait kavramın başka bir duyuya yüklenmesidir (ör. tatlı bir ses, keskin bir koku).
   • Somutlaştırma: Soyut bir kavramın somut bir varlıkmış gibi anlatılmasıdır (ör. Bu fikir kafama oturdu).
   • İstiare (Eğretileme): Benzetme ögelerinden yalnızca biri kullanılarak yapılan anlam aktarımıdır.

   3. Terim Anlam ve Alan Dili

   Bilim, teknik, sanat, spor veya meslek alanlarına özgü kavramları kesin ve tek anlamlı olarak karşılayan sözcüklere terim anlamlı sözcükler denir.

   Terimlerin temel özellikleri şunlardır:

   • Mecaz, çağrışımsal veya duygu değeri taşıyan anlamlar barındırmazlar; nesnel ve tanımlanabilirdirler.
   • Halk diline geçip genelleşmedikleri sürece yalnızca ait oldukları disiplin içinde tek bir kavramı karşılarlar.
   • Örnek: Dil bilgisindeki yüklem, edebiyattaki koşuk, matematikteki türev ve coğrafyadaki izohips sözcükleri birer terimdir.

   4. Çok Anlamlılık ve Eş Seslilik Ayrımı

   Semantik açıdan sözcüklerin anlam genişlemesi incelenirken iki kavramın kuramsal sınırları net çizilmelidir:

   • Çok Anlamlılık (Polisemi): Tek bir kökten türeyen ve aralarında mantıksal bir anlam bağı bulunan temel, yan ve mecaz anlamların tümüdür. Açmak eyleminin "kilidi açmak", "sergiyi açmak" ve "içini açmak" biçimlerindeki çeşitlenmesi bir kök birlikteliğine dayanır.
   • Eş Seslilik (Homonimi): Sesletimi ve yazımı aynı olduğu hâlde köken ve anlam bakımından aralarında hiçbir anlamsal bağ bulunmayan bağımsız sözcüklerdir (ör. yüz [çehre], yüz [sayı], yüz- [suda ilerlemek]).