Somut - Soyut Anlamlı Sözcükler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. 1. Somut ve Soyut Anlam Nedir?

   Sözcüklerin anlam özellikleri belirlenirken temel alınan ölçütlerden biri, gösterdikleri kavram ya da nesnelerin insan algısındaki karşılığıdır.

   Somut Anlam

   Beş duyu organından (görme, işitme, dokunma, tatma, kokma) en az biriyle algılanabilen varlık, durum ve eylemleri karşılayan sözcükler somut anlamlı kabul edilir. Maddesel bir varlığı olan ya da fiziksel etkileri doğrudan duyumsanabilen kavramlar bu gruptadır.

   • Örnekler: rüzgâr (dokunma), ışık (görme), gürültü (işitme), acı (tatma), koku (kokma), masa, taş, soğuk.

   Soyut Anlam

   Duyu organlarıyla doğrudan algılanamayan; akıl, sezgi, duygu ve inanç yoluyla kavranabilen kavramları karşılayan sözcükler soyut anlamlı olarak adlandırılır. Bu sözcüklerin dış dünyada somut bir nesnel karşılığı bulunmaz.

   • Örnekler: adalet, sevgi, kaygı, hüzün, cesaret, akıl, özgürlük, merhamet.

   2. Anlam Aktarmaları ve Bağlamsal Değişimler

   Sözcükler dilde durağan değildir; kullanıldıkları bağlama göre somut ya da soyut anlam kazanabilir. Bu durum dilde ifade zenginliği sağlar.

   Somutlaştırma

   Soyut bir kavramın, anlatımı güçlendirmek ya da zihinde daha belirgin kılmak amacıyla somut bir varlıkmış gibi ele alınmasıdır. Deyimler, istiareler ve kişileştirmeler somutlaştırmanın temel araçlarıdır.

   • "Zaman su gibi akıp gidiyor." (Soyut bir kavram olan "zaman", akışkan bir sıvı gibi somutlaştırılmıştır.)
   • "Korkunun pençesinde kıvranıyordu." ("Korku" hissi, yırtıcı bir hayvanın pençesine benzetilerek somutlaştırılmıştır.)

   Soyutlaştırma

   Temel anlamı somut olan bir sözcüğün, mecazlaşma veya anlam genişlemesi yoluyla duyularla algılanamayan soyut bir duruma karşılık gelmesidir.

   • "Bu işi yapmak büyük bir yürek ister." (Somut bir organ olan yürek, "cesaret" anlamında soyutlaşmıştır.)
   • "Bu dar kafayla hiçbir yere varamazsın." (Somut bir organ olan kafa, "zihniyet, anlayış" anlamında soyutlaşmıştır.)

   3. Sözcüğü Bağlamında Değerlendirme

   Bir sözcüğün somut mu yoksa soyut mu olduğunu belirlerken sözlüğe değil, sözcüğün cümle içindeki anlamına bakılmalıdır.

   Dikkat Edilmesi Gereken Ayırıcı Noktalar

   • Görünmeyen ancak fiziksel olan varlıklar: Rüzgâr, hava, gaz, elektrik akımı ve ses dalgaları doğrudan görülemese de dokunma, işitme veya fiziksel etkileri aracılığıyla duyumsandığı için somut kabul edilir.
   • Rüya ve hayal kavramları: Zihinsel süreçlerin ürünü olan "rüya", "hayal" ve "düşünce" gibi sözcükler dış dünyada maddesel bir karşılığa sahip olmadıkları için soyut niteliktedir.
   • Tek sözcük - Çift anlam: Örneğin "hava" sözcüğü atmosfer tabakası kastedildiğinde somutken ("Hava bugün çok soğuk."), tavır veya gösteriş anlamında kullanıldığında soyuttur ("Son günlerde çok havası var.").