Sıfat (Ön Ad) Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Sıfat (Ön Ad) Nedir?

   İsimlerin (adların) önüne gelerek onları renk, şekil, durum gibi yönlerden niteleyen ya da işaret, sayı, belgisizlik ve soru gibi açılardan belirten sözcüklere sıfat (ön ad) denir.

   Temel Özellikleri

   • Sıfatlar, daima bir isimle öbekleşerek sıfat tamlaması kurar. Tek başına bir sıfat var olamaz; isim düştüğünde ya da çekim eki aldığında sözcük türü değişir.
   • Sıfatlar kural olarak isim çekim eklerini (hâl, çokluk, iyelik ekleri) almaz. Bu ekleri aldıklarında adlaşır.
   • Bir isim birden fazla sıfat tarafından nitelenebilir ya da belirtilebilir: "eski, kırık bir masa" örneğinde masa ismi hem niteleme hem belirtme sıfatı almıştır.

   Niteleme Sıfatları

   Varlıkların durumunu, biçimini, rengini ve iç/dış özelliklerini gösteren sıfatlardır. İsme sorulan "Nasıl?" sorusuna cevap verir.

   Örnek: Soğuk rüzgâr, çalışkan öğrenci, geniş salon.

   Adlaşmış Sıfat

   Niteleme sıfatının nitelediği isim düştüğünde, sıfat o ismin yerine geçerek isimleşir. Bu duruma adlaşmış sıfat denir.

   • "Genç insanlar geleceğe umutla bakar." → "Gençler geleceğe umutla bakar." (Adlaşmış sıfat)
   • "Soğuk içecekleri dolaptan çıkardı." → "Soğukları dolaptan çıkardı." (Adlaşmış sıfat)

   Belirtme Sıfatları

   Varlıkları işaret, sayı, belgisizlik veya soru yoluyla sınırlayan ve belirten sıfatlardır. Dört ana grupta incelenir:

   1. İşaret Sıfatları

   İsimleri işaret yoluyla belirtir, isme sorulan "Hangi?" sorusuna yanıt verir. (bu, şu, o, öteki, beriki vb.)

   Örnek: Bu konu, öteki sokak.

   2. Sayı Sıfatları

   • Asıl Sayı Sıfatı: "üç kitap" (Kaç?)
   • Sıra Sayı Sıfatı: "beşinci kat" (Kaçıncı?)
   • Üleştirme Sayı Sıfatı: "ikişer elma" (Kaçar?)
   • Kesir Sayı Sıfatı: "yüzde elli kâr" (Kaçta kaç?)

   3. Belgisiz Sıfatlar

   Varlıkları sayı ve miktar bakımından kesinlik bildirmeksizin belirtir. (birkaç, birçok, bazı, tüm, hiçbir vb.)

   Örnek: Bazı günler, hiçbir sorun.

   4. Soru Sıfatları

   İsimleri soru yoluyla belirten sözcüklerdir. Cevabı yine bir sıfattır. (nasıl, hangi, kaç, ne kadar vb.)

   Örnek: Hangi yoldan gittiniz? / Kaç öğrenci katıldı?

   Sıfatlarda Yapı

   Sıfatlar morfolojik yapılarına göre üç grupta ele alınır:

   1. Basit Sıfatlar

   Yapım eki almamış, kök durumundaki sıfatlardır: "ak saç", "iyi insan", "üç gün".

   2. Türemiş Sıfatlar

   İsim ya da fiil kök ve gövdelerine yapım eki getirilerek oluşturulan sıfatlardır: "tuz-lu su", "kır-ık cam", "sev-gili dost".

   3. Birleşik Sıfatlar

   Birden fazla sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşur. İki farklı biçimde görülür:

   • Kaynaşmış Birleşik Sıfatlar: Anlamca kaynaşarak bitişik yazılan sıfatlardır: "açıkgöz çocuk", "biraz zaman", "mirasyedi adam".
   • Kurallı Birleşik Sıfatlar: Belirli kurallarla oluşturulan sıfat öbekleridir:
     • Sıfat tamlamasına -lı/-li eki getirilerek: "kırmızı başlıklı kız", "üç günlük dünya".
     • Sıfat tamlamasında isimle sıfatın yeri değiştirilip isme iyelik eki eklenerek: "geniş bahçe" → "bahçesi geniş ev", "uzun boy" → "boyu uzun çocuk".