Ses Türemesi Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Ses Türemesi Nedir?

   Ses türemesi; sözcüğün aslında bulunmayan bir ünlünün ya da ünsüzün, köke ek getirilirken, birleşik sözcük oluşturulurken veya yabancı dillerden sözcük alıntılanırken sözcük bünyesinde ortaya çıkması olayıdır.

   Türkçenin temel ses dizimi kurallarına göre sözcük kökünde belirli ses dizilişleri kısıtlanmıştır veya iki morfemin birleşmesi sırasında telaffuz kolaylığı sağlamak adına ek sesler meydana gelir. Ses türemesi genel olarak iki ana başlıkta incelenir:

   • Ünlü Türemesi: Sözcüğe ek getirildiğinde veya pekiştirme yapıldığında araya fazladan bir ünlünün girmesi.
   • Ünsüz Türemesi (İkizleşme): Genellikle yabancı kaynaklı sözcüklerde ek alma veya birleşme sırasında kök sonundaki ünsüzün yinelenmesi.

   Ünlü Türemesi Mekanizmaları

   Ünlü türemesi, Türkçede belirli biçimbilimsel (morfolojik) süreçler sonucunda düzenli olarak karşımıza çıkar:

   1. Küçültme Eki (-cık / -cik) ile Oluşan Türeme

   Tek heceli bazı sözcüklere küçültme eki getirildiğinde, iki ünsüzün art arda gelmesini yumuşatmak amacıyla kök ile ek arasında bir ünlü türemesi görülür:

   • az + cık → az-ı-cık
   • bir + cik → bir-i-cik
   • dar + cık → dar-a-cık
   • genç + cik → genc-e-cik (Burada hem ünsüz yumuşaması hem ünlü türemesi vardır.)

   2. Pekiştirilmiş Sözcüklerde Ünlü Türemesi

   "m, p, r, s" ünsüzleriyle yapılan bazı pekiştirmelerde, pekiştirme hecesi ile asıl sözcük arasında bir ünlü türer:

   • sağlam → sap-a-sağlam
   • yalnız → yap-a-yalnız
   • gündüz → güp-e-gündüz
   • çevre → çep-e-çevre

   Ünsüz Türemesi Nasıl Gerçekleşir?

   Ünsüz türemesi, dilimizdeki öz Türkçe sözcüklerde çok nadir görülmekle birlikte, özellikle Arapçadan dilimize geçen ve asıllarında çift ünsüz (şeddeli) barındıran sözcüklerin Türkçeleşme sürecinde ortaya çıkar.

   Arapça asıllarında çift ünsüzle biten bu sözcükler, Türkçede tek ünsüze indirgenmiştir (redd → ret, hakk → hak). Ancak bu sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında veya bir yardımcı eylemle birleştiklerinde asıllarındaki ikinci ünsüz yeniden görünür kılınır:

   1. Yardımcı Eylemle Birleşirken Türeme

   • af + etmek → affetmek
   • his + etmek → hissetmek
   • hal + olmak → hallolmak
   • red + etmek → reddetmek (Aynı zamanda ünsüz yumuşaması da gerçekleşir.)
   • zan + etmek → zannetmek

   2. Ünlü ile Başlayan Ek Alırken Türeme

   • hak + ı → hakkı
   • had + i → haddi
   • sır + ı → sırrı
   • tıp + ı → tıbbı

   Ses Olaylarını Birbirine Karıştırmama Rehberi

   Ses türemesini tespit ederken sıkça düşülen kavram yanılgılarına dikkat edilmelidir:

   Kökten Gelen İkiz Ünsüzler Türeme Değildir

   Bazı sözcüklerin kökünde doğal olarak yan yana iki aynı ünsüz bulunur. Bu sözcüklerde ek alma veya birleşme esnasında yeni bir ses türememiştir; ses köke aittir:

   • millet, dikkat, kuvvet, bakkal, cadde, madde, şoför gibi sözcüklerde ünsüz türemesi yoktur.

   Kaynaştırma Ünsüzleri ile Ayrımı

   Geleneksel dilbilgisinde ünlü ile biten bir sözcüğe ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde araya giren "y, ş, s, n" sesleri kaynaştırma harfi (yardımcı ses) olarak kabul edilir. İkizleşme temelli ünsüz türemesi ile kaynaştırma sesleri kuramsal olarak birbirinden ayrı değerlendirilir (Örn: kapı-y-a kaynaştırmadır; af-f-etmek ünsüz türemesidir).

   Yabancı Sözcüklerin Başındaki Ünlü Türemeleri

   Batı kökenli sözcüklerin başında yer alan çift ünsüzlerin telaffuzunda ortaya çıkan station → istasyon, skala → iskala gibi örnekler tarihsel ve fonetik türemelerdir; yazı dilinde sözcüğün doğrudan bir parçası haline gelmiştir.