Ses Olaylarıyla İlgili Yazım Kuralları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Ünsüz Benzeşmesi ve Yazıma Yansıması

   Türkçede sert ünsüzlerle (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biten bir sözcüğe c, d, g yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz sertleşerek sırasıyla ç, t, k seslerine dönüşür. Bu ses olayı yazıda mutlaka gösterilmelidir; gösterilmemesi bir yazım yanlışıdır.

   Temel Kurallar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

   • Sözcük kök ve gövdelerinde: kitap-cı değil kitapçı, yavaş-ca değil yavaşça, sınıf-da değil sınıfta.
   • Sayılara ve tarihlere gelen eklerde: Sayının okunuşunun son sesi sert ünsüzse benzeşme kuralı uygulanır. Örneğin; 1923'de yanlış, 1923'te doğrudur; saat 3'de yanlış, saat 3'te (üç-te) doğrudur.
   • Kısaltmalara gelen eklerde: Kısaltmanın son harfi sert bir ünsüzle bitiyorsa ek de sertleşir. Örneğin; TÜBİTAK'da yanlış, TÜBİTAK'ta doğrudur.

   Ünlü Düşmesinin Yazımdaki Yeri

   İkinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan bazı iki heceli sözcükler, ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Yazıda bu düşmenin gösterilmesi zorunludur.

   • Organ ve beden adları: ağız > ağzı, omuz > omzu, burun > burnu, karın > karnı.
   • Soyut ve diğer adlar: akıl > aklı, fikir > fikri, şehir > şehre, vakit > vakti.

   İkilemelerde Ünlü Düşmesi Kuralı

   Ünlü düşmesine uğrayan sözcükler ikileme oluşturduğunda ikinci hecedeki dar ünlü düşürülmez. Bu istisna yazım sınavlarında sıklıkla test edilir:

   • burun buruna (doğru) — burnu burna (yanlış)
   • omuz omuza (doğru) — omza omza (yanlış)
   • şehirden şehire veya şehirden şehre biçimlerinden ikileme kalıbı olan şehirden şehire kullanımı esastır.

   Ünsüz Değişimi (Yumuşama) Kuralları

   Sert ünsüzlerden p, ç, t, k ile biten sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek geldiğinde bu sesler yumuşayarak b, c, d, ğ (veya g) seslerine dönüşür: dolap > dolabı, ağaç > ağacı, kanat > kanadı, renk > rengi.

   Yumuşamanın Uygulanmadığı Durumlar

   • Özel İsimler: Özel isimlerin sonundaki sert ünsüzler telaffuz edilirken yumuşatılsa bile yazıda asla yumuşatılmaz. Örneğin; telaffuzda Zonguldağ'a denilse de yazarken Zonguldak'a; Mehmed'e dense de Mehmet'e yazılır.
   • Yabancı Kökenli Sözcükler: Dilimize yabancı dillerden geçmiş bazı sözcüklerde yumuşama olmaz: hukuk > hukuku, millet > milleti, tabiat > tabiatı, devlet > devleti.
   • Bazı Tek Heceli Sözcükler: Tek heceli sözcüklerin büyük bir kısmında yumuşama gerçekleşmez: top > topu, süt > sütü, et > eti, tek > teki.

   Ünlü Daralması ve En Sık Yapılan Hatalar

   Türkçede -a, -e geniş ünlüleri ile biten fiillere -yor şimdiki zaman eki getirildiğinde, fiil kökündeki geniş ünlü daralarak ı, i, u, ü seslerine dönüşür: başla-yor > başlıyor, gözle-yor > gözlüyor.

   Kaynaştırma Harfi 'y' ile İlgili Yazım Yanılgısı

   Ünlü daralması kuralı sadece -yor ekinde ve belirli kök fiillerde geçerlidir. Konuşma dilinde 'y' kaynaştırma sesinin etkisiyle oluşan daralmalar, yazıya kesinlikle aktarılmaz.

   • Hatalı Daralma Örnekleri: anlamıyan (yanlış) → anlamayan (doğru)
     bekliyecek (yanlış) → bekleyecek (doğru)
     atlıyarak (yanlış) → atlayarak (doğru)
   • İstisna Sözcükler: demek ve yemek fiillerinde 'y' kaynaştırma ünsüzü daralmaya yol açar ve bu durum yazıda korunur: de-y-en > diyen, ye-y-ecek > yiyecek, de-y-e > diye. (Ancak deyince ve deyivermek biçimleri de mevcuttur).