Ses Olayları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Ünlülerde Görülen Fonetik Değişimler

   Türkçede ünlülerin niteliği ve eklenme süreçlerinde meydana gelen değişimler, dilin temel ahengini ve morfolojik yapısını belirler.

   1. Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)

   Son hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan bazı iki heceli sözcükler, ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecedeki dar ünlü düşer. Bu olay farklı morfolojik konumlarda gerçekleşebilir:

   • Çekim Eki Alırken: akıl > aklı, omuz > omzu, karın > karnı
   • Yapım Eki Alırken (Türetim Esnasında): oyun-a > oyna-, sızı-la > sızla-, koku-la > kokla-, kıvır-ık > kıvrık
   • Aşınma (Sözcük Birleşmesi Sırasında): cuma-ertesi > cumartesi, ne-için > niçin, kahve-altı > kahvaltı

   2. Ünlü Daralması

   Türkçede -a / -e geniş ünlüleri ile biten eylem kök ya da gövdelerine şimdiki zaman eki (-yor) getirildiğinde, aradaki geniş ünlü daralarak -ı, -i, -u, -ü seslerine dönüşür.

   • başla-yor > başlıyor, gözle-yor > gözlüyor, söyle-yor > söylüyor
   • Kaynaştırma Ünsüzü Kaynaklı İstisnalar: Standart Türkiye Türkçesinde 'y' kaynaştırma ünsüzü kural olarak daralma yapmaz; ancak ye- ve de- fiilleri ile ne soru zamirinde kalıplaşmış daralma görülür: ye-y-en > yiyen, de-y-ecek > diyecek, ne-ye > niye. Bunun dışındaki yazımda daralma (örneğin *anlamıyan, *gelmiyen) yazım yanlışı kabul edilir.

   3. Ünlü Türemesi

   Genellikle küçültme eki almış sözcüklerde veya pekiştirmeli sözcüklerin başında yeni bir ünlünün ortaya çıkması durumudur:

   • az-cık > azıcık, bir-cik > biricik, dar-cık > daracık
   • sap-sağlam > sapasağlam, çep-çevre > çepeçevre

   Ünsüz Uyumları ve Nitelik Değişimleri

   Ünsüzler arasındaki ötümlülük (tonluluk) ve çıkış noktası uyumları, sözcük kök ve eklerinin birbirine bağlanmasını sağlar.

   1. Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme / Ötümsüzleşme)

   Sert ünsüzlerden (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biriyle biten bir sözcüğe yumuşak ünsüzle (c, d, g) başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşerek ç, t, k seslerine dönüşür.

   • kitap-cı > kitapçı
   • yurt-daş > yurttaş
   • bit-gin > bitkin
   • 1923-de > 1923'te (Sayı ve kısaltmalarda da son sese göre kural uygulanır.)

   2. Ünsüz Yumuşaması (Ötümlüleşme)

   Süreksiz sert ünsüzlerle (p, ç, t, k) biten sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında, bu ünsüzler yumuşayarak b, c, d, ğ (bazen g) seslerine dönüşür.

   • ağaç-ı > ağacı, kanat-ı > kanadı, renk-i > rengi
   • İstisnalar: Tek heceli bazı sözcüklerde (ip-i > ipi, suç-u > suçu, tek-e > teke), yabancı kökenli alıntı sözcüklerde (hukuk-u > hukuku, millet-i > milleti, devlet-e > devlete) yumuşama görülmez.
   • Özel İsimler: Özel isimlerde telaffuzda yumuşama olsa bile yazıda gösterilmez: Ahmet'e (Okunuş: Ahmede).

   3. Ünsüz Türemesi (İkizleşme)

   Özellikle Arapça kökenli, aslında şeddeli olan sözcükler yalın halde tek ünsüzle kullanılırken ünlüyle başlayan ek aldıklarında veya etmek, olmak yardımcı fiilleriyle birleştiklerinde kök sonundaki ünsüz yinelenir:

   • hak + ı > hakkı, his + i > hissi
   • red + etmek > reddetmek, hal + olmak > hallolmak

   Diğer Ses Değişimleri ve Aşınmalar

   Ses olayları tek başına gerçekleşebileceği gibi, sözcük birleşmeleri ve akıcı konuşma süreçlerinde çoklu fonetik uyumlar halinde de ortaya çıkar.

   1. Dudak Ünsüzü Benzeşmesi (n-b Çatışması)

   Çift dudak ünsüzü olan 'b', kendisinden önce gelen diş-damak ünsüzü 'n' sesini çift dudak ünsüzü olan 'm' sesine dönüştürür:

   • saklan-baç > saklambaç
   • dolambaç, pembe (farsça: penbe), çember (çenber), sümbül (sünbül)
   • Özel İsimler ve Birleşik Sözcükler İstisnadır: İstanbul, Safranbolu, binbaşı, günbatımı gibi sözcüklerde 'n' korunur.

   2. Ünsüz Düşmesi

   Genellikle -k ünsüzüyle biten sözcüklerin sonuna -cık / -cik ya da -l- yapım eki geldiğinde sözcük sonundaki 'k' sesi düşer:

   • ufak-cık > ufacık, minik-cik > minicik, sıcak-cık > sıcacık
   • yüksek-l- > yüksel-, alçak-l- > alçal-
   • Bazı eylem çekimlerinde de görülür: ast-teğmen > asteğmen, üst-teğmen > üsteğmen

   3. Kaynaştırma ve Koruyucu Ünsüz

   Türkçede iki ünlü yan yana gelmediği için araya y, ş, s, n yardımcı ünsüzleri girer. Ayrıca üçüncü şahıs iyelik eklerinden sonra gelen hal ekleri arasına giren 'n' sesine zamir 'n'si denir:

   • kapı-y-a, iki-ş-er, araba-s-ı
   • o-n-dan, ev-i-n-e, kendi-n-den (zamir n'si)

   4. Ulama

   Ünsüzle biten bir sözcükten sonra ünlüyle başlayan bir sözcük geldiğinde, ilk sözcüğün son ünsüzünün ikinci sözcüğün ilk ünlüsüne bağlanarak okunmasıdır. Sözcükler arasında noktalama işareti varsa ulama gerçekleşmez.