Özne - Yüklem Uyuşmazlığı Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Özne - Yüklem Uyuşmazlığına Giriş

   Cümlede özne ile yüklem arasında şahıs, teklik-çokluk ve olumluluk-olumsuzluk yönünden bir uyum bulunmalıdır. Bu uyumun gözetilmemesi anlatım bozukluğuna yol açar.

   1. Tekillik - Çoğulluk Uyumu

   Özne ve yüklem arasındaki sayısal uyum, öznenin niteliğine göre belirlenir:

   • Özne insansa: Özne çoğul insan olduğunda yüklem hem tekil hem de çoğul olabilir.
     Örnek: Öğrenciler salona girdi. / Öğrenciler salona girdiler. (Her iki kullanım da doğrudur.)
   • Özne insan dışı bir varlıksa: Hayvanlar, bitkiler, cansız varlıklar veya soyut kavramlar çoğul özne olduğunda yüklem kural olarak tekil olmalıdır.
     Hatalı: Kuşlar ağaçlarda ötüşüyorlar.
     Doğru: Kuşlar ağaçlarda ötüşüyor.
     Hatalı: Düşünceler zamanla değişirler.
     Doğru: Düşünceler zamanla değişir.
   • İstisna (Kişileştirme): İnsan dışı varlıklar teşhis (kişileştirme) yoluyla insani özellikler kazanırsa yüklem çoğul yapılabilir.
     Örnek: Martılar vapura neşeyle selam verdiler. (Doğru)
   • Topluluk ve Sayı Sıfatları: Özne nicelik bildiren bir sıfatla veya topluluk ismiyle kurulmuşsa yüklem tekil olur.
     Hatalı: İki kişi kapıda bekliyorlar.
     Doğru: İki kişi kapıda bekliyor.

   2. Kişi (Şahıs) Yönünden Uyum

   Cümlede birden fazla özne farklı şahıslardan oluşuyorsa yüklemin kişi eki belirli bir hiyerarşiye göre şekillenir:

   • 1. Tekil/Çoğul (Ben/Biz) + Diğer Şahıslar: Özneler arasında birinci tekil (ben) veya birinci çoğul (biz) şahıs varsa yüklem mutlaka 1. çoğul kişi (biz) olur.
     Örnek: Ben ve kardeşim dün sinemaya gittik.
     Örnek: Biz ve siz bu konuyu birlikte çözeceğiz.
   • 2. Tekil/Çoğul (Sen/Siz) + 3. Şahıs (O/Onlar): Özneler arasında birinci şahıs bulunmayıp ikinci şahıs (sen/siz) ile üçüncü şahıs (o/onlar) yer alıyorsa yüklem 2. çoğul kişi (siz) olur.
     Örnek: Sen ve arkadaşın bu projeyi hazırlamalısınız.
     Örnek: Siz ve onlar aynı masada oturun.

   Bu kurallara uyulmadığında özne ile yüklemin kişi ekleri uyuşmaz ve dil bilgisel kusur oluşur.

   3. Olumluluk - Olumsuzluk Uyumu

   Belgisiz zamirlerle kurulan özneler anlamlarına göre yüklemin olumlu ya da olumsuz olmasını gerektirir:

   • Olumsuz Özneler: Hiçbiri, kimse, hiç kimse gibi olumsuzluk bildiren öznelerin bulunduğu cümlenin yüklemi olumsuz olmalıdır.
   • Olumlu Özneler: Herkes, hepsi, tümü gibi kapsayıcı öznelerin bulunduğu cümlenin yüklemi olumlu olmalıdır.

   Bağlı ve Sıralı Cümlelerde Uyuşmazlık

   Ortak öznesi bulunan sıralı ya da bağlı cümlelerde bir yüklem olumlu, diğeri olumsuz olduğunda özne uyuşmazlığı ortaya çıkar. Bu durumlarda ikinci cümleye uygun özne eklenmelidir.

   Hatalı: Hiçbiri beni dinlemedi, televizyona baktı.
   Açıklama: "Hiçbiri" öznesi ikinci yüklem olan "baktı" ile uyumsuzdur ("Hiçbiri baktı" denemez).
   Düzeltilmiş: Hiçbiri beni dinlemedi, herkes televizyona baktı.

   Hatalı: Herkes sınav salonuna girdi, konuşmadı.
   Düzeltilmiş: Herkes sınav salonuna girdi, kimse konuşmadı.