Özne Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Özne Nedir?

   Cümlede bildirilen yargıyı, işi, oluşu, hareketi veya durumu gerçekleştiren ya da bir duruma konu olan temel ögeye özne denir. Yüklem ile birlikte cümlenin iki kurucu ögesinden biridir.

   Özneyi Bulma Yöntemi

   Özne, cümlede doğrudan yükleme yöneltilen sorularla tespit edilir. Ancak yanlış öge tespiti yapmamak için şu kurallara dikkat edilmelidir:

   • Öncelikle cümlenin yüklemi doğru belirlenmelidir.
   • Yükleme "Kim?" veya "Ne?" soruları sorulurken fiilin etken ya da edilgen yapısı göz önünde bulundurularak "-an kim / -en kim?" veya "-an ne / -en ne?" kalıbı tercih edilmelidir.
   • Örnek: "Rüzgâr, vadideki sararmış yaprakları savuruyordu."
     Yüklem: savuruyordu
     Savuran ne? → Rüzgâr (Özne)

   Özne Türleri

   Özneler, cümlede yer alış biçimlerine ve yüklemin çatı özelliğine göre dört temel grupta incelenir:

   1. Gerçek (Açık) Özne

   Yüklemin bildirdiği işi doğrudan yapan veya yargının odağında bulunan ve cümlede sözcük ya da söz grubu olarak açıkça yazılan öznedir.

   • "Edebiyat kuramcıları, metnin çok katmanlı yapısını inceler." (İnceleyen kim? → Edebiyat kuramcıları)

   2. Gizli Özne

   Cümlede bağımsız bir sözcük olarak bulunmayan, yüklemin aldığı şahıs ekinden anlaşılan öznedir.

   • "Tüm bu gelişmeleri yakından takip ediyoruz." (Takip eden kim? → Biz [Gizli özne])

   3. Sözde Özne

   Edilgen çatılı eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde, eylemi bizzat yapan değil; yapılan işten etkilenen öge özne kabul edilir.

   • "Kütüphanedeki nadir eserler özenle tasnif edildi." (Tasnif edilen ne? → Kütüphanedeki nadir eserler)

   4. Örtülü Özne

   Edilgen çatılı cümlelerde işi asıl yapan unsurun "tarafından" sözcüğü veya "-ce / -ca" ekiyle cümlede yer alması durumudur.

   • "Yasa tasarısı meclisçe onaylandı." (Sözde özne: Yasa tasarısı; Örtülü özne: meclisçe)

   Özne Hangi Yapılarda Bulunabilir?

   Özne tek bir sözcükten oluşabileceği gibi dil bilgisindeki herhangi bir sözcük grubu ya da yan cümlecik biçiminde de karşımıza çıkabilir. Cümlenin ögeleri ayrılırken sözcük grupları asla bölünmez.

   Örnek Yapılar

   • İsim Tamlaması: "Sanatçının son tablosu, sergide büyük ilgi gördü." (Büyük ilgi gören ne? → Sanatçının son tablosu)
   • Sıfat Tamlaması: "Eski uygarlıklardan kalan yazıtlar, tarihe ışık tutuyor." (Tarihe ışık tutan ne? → Eski uygarlıklardan kalan yazıtlar)
   • Fiilimsi Grubu: "Düşüncelerini açıkça dile getirmek, medeni cesaret gerektirir." (Medeni cesaret gerektiren ne? → Düşüncelerini açıkça dile getirmek)
   • Zamir (Adıl): "Onlar, geleceğin dünyasını inşa edecek bireylerdir." (Geleceğin dünyasını inşa edecek bireyler olan kim? → Onlar)

   Sık Karşılaşılan Güçlükler

   Cümle tahlillerinde özneyi belirlerken bazı biçimsel benzerlikler kavram yanılgılarına yol açabilir:

   1. Belirtisiz Nesne ile Öznenin Karıştırılması

   Hem özne hem de belirtisiz nesne yalın hâlde bulunur ve yükleme sorulan "Ne?" sorusuna yanıt verebilir. Karışıklığı önlemek için:

   • Yükleme ilk sorulan "Ne?" sorusu özneyi verir.
   • Özne bulunduktan sonra yükleme sorulan ikinci "Ne?" sorusu belirtisiz nesneyi verir.
   • Örnek: "Çocuk bir kitap aldı."
     Alan kim? → Çocuk (Özne)
     Çocuk ne aldı? → bir kitap (Belirtisiz Nesne)

   2. Özne ve Ara Söz İlişkisi

   Özne, kendisini açıklayan bir ara söz veya ara cümle ile genişletilebilir. Bu durumda ara söz de öznenin açıklayıcısı konumundadır.

   • "Ahmet Hamdi Tanpınar, o büyük romancı, zaman kavramına derin anlamlar yüklemiştir." (Yükleyen kim? → Ahmet Hamdi Tanpınar [o büyük romancı])