Özne Eksikliği Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Özne eksikliği; özellikle sıralı, bağlı veya birleşik yapılı cümlelerde iki ayrı yüklemin aynı özneye bağlanması sonucunda ortaya çıkan yapısal bir anlatım bozukluğudur.

   Birden fazla yargı içeren cümlelerde ortak kullanılan özne, her iki yüklemin de anlamsal ve biçimsel gereklerini eksiksiz karşılamak zorundadır. Ortak sanılan özne ikinci yükleme doğrudan bağlanamadığında mantıksal bir kopukluk veya anlamsal bir çarpıklık meydana gelir. Bu tür bozukluklar, ikinci cümleye uygun bir özne eklenerek giderilir.

   Sıralı veya bağlı cümlelerde ilk yargının öznesi, ikinci yargının fiiliyle anlamca bağdaşmadığı hâlde tek bir özneye bağlıymış gibi sunulabilir.

   Hatalı Cümle: Kitaptaki basım hataları tek tek düzeltildi ve haftaya raflardaki yerini alacak.

   İlk cümlenin yüklemi olan "düzeltildi" fiilinin sözde öznesi "basım hataları"dır. Ancak ikinci cümledeki "haftaya raflardaki yerini alacak" yüklemine bağlandığında, raflardaki yerini alacak olan varlığın da "basım hataları" olduğu anlamı çıkar. Bu durum anlatım bozukluğuna yol açar.

   Düzeltilmiş Biçim: Kitaptaki basım hataları tek tek düzeltildi ve kitap haftaya raflardaki yerini alacak.

   Birbirine bağlanan cümlelerdeki yüklemlerden birinin edilgen, diğerinin etken olması durumunda özne ortaklığı genellikle anlamsal bozulmaya yol açar. Edilgen çatılı fiiller sözde özne alırken etken fiiller gerçek ya da gizli özne gerektirir.

   Hatalı Cümle: Yaralının kanaması hızla durduruldu ve vakit kaybetmeden ameliyata aldı.

   İlk cümlenin sözde öznesi "yaralının kanaması"dır. İkinci yüklem olan "aldı" fiili etken çatılıdır ve bir kanamanın ameliyat yapması mantıksal olarak mümkün değildir; ameliyatı yapan özne cümlede eksiktir.

   Düzeltilmiş Biçim: Yaralının kanaması hızla durduruldu ve doktor vakit kaybetmeden ameliyata aldı.

   Cümlelerdeki özne eksikliklerini belirlemek ve düzeltmek için şu adımlar izlenmelidir:

   • Yüklemleri Ayırın: Cümlede yer alan tüm bağımsız eylemleri ve ek eylem almış isim soylu yüklemleri tespit edin.
   • Her Yükleme Ayrı Soru Yöneltin: Her bir yükleme ayrı ayrı "Yapan kim?" ya da "Olan ne?" sorularını sorarak özneyi bulun.
   • Ortak Özneyi Denetleyin: İlk yüklem için belirlenen özneyi ikinci yüklemle birlikte tek başına okuyun. Anlamda uyumsuzluk, saçmalık veya çatı çelişkisi varsa ikinci cümlenin başına eksik olan özneyi ekleyin.