Olumsuz Cümleler Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Olumsuz Cümle Nedir?

   Yargının gerçekleşmediğini, yapılmadığını, bildirilmediğini ya da sözü edilen durum veya kavramın bulunmadığını ifade eden cümlelere olumsuz cümle denir.

   Olumsuzluk Sağlayan Temel Ögeler

   Türkçede cümleler hem eylem hem de isim soylu yüklemlerle kurulabilir. Bu doğrultuda olumsuzluk iki temel yolla sağlanır:

   • Eylem Cümlelerinde: Fiil kök veya gövdelerine getirilen -ma / -me olumsuzluk eki ya da geniş zamanın olumsuz biçimi olan -maz / -mez ekiyle sağlanır. (Örnek: Dün akşam toplantıya katılmadı.)
   • İsim Cümlelerinde: Ek fiilin olumsuzu olan değil edatı, bulunmama durumu bildiren yok sözcüğü veya isimden isim yapan -sız / -siz / -suz / -süz yokluk ekiyle sağlanır. (Örnek: Hava bugün sıcak değil. / Evde hiç kimse yok.)

   Biçimce ve Anlamca Olumsuzluk

   Bir cümlenin yükleminde olumsuzluk bildiren ek (-ma/-me, -sız/-siz) ya da sözcük (değil, yok) bulunuyorsa ve cümlenin ilettiği yargı da zihinde olumsuz olarak tamamlanıyorsa bu cümleler biçimce ve anlamca olumsuz kabul edilir.

   Örnek İncelemeleri

   • Verilen ödevlerin hiçbirini zamanında teslim etmedi.
     Yüklem -me/-ma eki almıştır (biçimce olumsuz); eylem gerçekleşmemiştir (anlamca olumsuz).
   • Bu zorlu süreçte yanımızda kimse yoktu.
     Yüklem yok sözcüğüdür (biçimce olumsuz); var olma durumu gerçekleşmemiştir (anlamca olumsuz).
   • Söylenen sözler gerçeği yansıtmaktan uzaktı, inandırıcı değildi.
     Yüklem değil edatıyla kurulmuştur (biçimce olumsuz); inandırıcılık vasfı yoktur (anlamca olumsuz).

   Yapı ile Anlam Arasındaki Karşıtlık: Biçimce Olumlu - Anlamca Olumsuz

   Kimi cümlelerin yükleminde olumsuzluk bildiren hiçbir ek veya sözcük bulunmaz; yani cümle görünüşte (biçimce) olumludur. Ancak cümlenin bağlamı, kullanılan bağlaçlar, tonlama veya sözde soru kalıpları cümlenin anlamını olumsuza çevirir.

   Sık Karşılaşılan Yapılar

   • Sözde Soru Cümleleri: Soru ekiyle kurulan bazı yapılar eylemin yapılmadığını kesin bir dille aktarır.
     Ben hiç sana yalan söyler miyim? → (Yalan söylemem.)
   • "Ne... ne..." Bağlacı: Yüklemi olumlu çekimlenen cümlelerde eylemlerin hiçbirinin gerçekleşmediğini bildirir.
     Ne aradı ne sordu. → (Aramadı ve sormadı.)
   • Belirteç ve Edat Kullanımları: Anlamı doğrudan olumsuza çeken kelimelerle kurulur.
     Bu soğukta dışarı çıkabilirsen çık. → (Çıkamazsın.)
     Sanki dediklerimi çok iyi anladın! → (Anlamadın.)

   Çift Olumsuzluk İlkesi: Biçimce Olumsuz - Anlamca Olumlu

   Yükleminde olumsuzluk eki veya sözcüğü (bazen her ikisi birden) yer aldığı hâlde, aktarılan yargının gerçekleştiğini ya da durumun var olduğunu bildiren cümlelerdir. İki olumsuz ögenin bir araya gelmesi çoğu zaman anlamı olumluya dönüştürür.

   Örnek İncelemeleri

   • Söylediklerini anlamıyor değilim.
     Yüklemde hem -me/-ma hem de değil sözcüğü vardır (biçimce olumsuz). Ancak kastedilen anlam: Anlıyorum. (anlamca olumlu).
   • Bu teklifi kabul etmeyecek değiliz.
     Biçimsel olarak iki olumsuzluk unsuru bulunur. Cümlenin ilettiği anlam: Kabul edeceğiz.
   • Onun ne kadar dürüst bir insan olduğunu bilmez miyim?
     Geniş zamanın olumsuzu (-mez) ve soru eki kullanılmıştır (biçimce olumsuz). Kastedilen anlam: Çok iyi bilirim. (anlamca olumlu).
   • Evde yiyecek hiçbir şey yok değil.
     Anlam: Yiyecek bir şeyler var.