Ölçü-Miktar Zarfları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Bir eylemin, eylemsinin, sıfatın ya da başka bir zarfın miktarını, derecesini, ölçüsünü belirten sözcüklere miktar (ölçü / azlık-çokluk) zarfı denir.

   Miktar zarfları, bağlı bulundukları sözcüğe yöneltilen “Ne kadar?” sorusuna cevap verir.

   Geleneksel dil bilgisinde zarfların büyük kısmı doğrudan fiilleri nitelerken miktar zarfları hem fiilleri ve fiilimsileri hem de sıfatları ve kendi türünden sözcükleri (zarfları) derecelendirebilme özelliğine sahiptir.

   • “Dün gece sınava çok çalıştı.” (Fiili miktar yönünden etkilemiştir.)
   • “Az konuşan insanlardan her zaman etkilenmiştir.” (Fiilimsiyi miktar yönünden etkilemiştir.)

   Miktar zarfları, bir sıfatın ya da zarfın anlamını güçlendirip derecelendirdiğinde derecelendirme zarfı adını alır. Türkçede derecelendirme işlevi başlıca dört grupta incelenir:

   • Eşitlik Derecesi: Genellikle “kadar, denli” gibi edatlarla kurulan öbeklerle sağlanır.
     “Cennet kadar güzel bir vatanımız var.” (“Güzel” sıfatının derecesini bildirir.)
   • Üstünlük Derecesi: Karşılaştırma yoluyla üstünlüğü bildiren “daha” sözcüğüyle yapılır.
     “Bu yazar diğerine göre daha akıcı yazıyor.” (“Akıcı” zarfını derecelendirmiştir.)
   • En Üstünlük Derecesi: Bir küme içerisindeki en yüksek sınırı gösteren “en” sözcüğüyle kurulur.
     “Grubun en çalışkan öğrencisi seçildi.” (“Çalışkan” sıfatının derecesini bildirir.)
   • Aşırılık Derecesi: Eylemin ya da niteliğin alışılmış sınırın üzerinde olduğunu gösteren “pek, çok, gayet, fazla, son derece, hayli, epey” gibi sözcüklerle yapılır.
     “Bugün kendisini son derece yorgun hissediyordu.”

   Miktar bildiren sözcükler (çok, az, fazla, biraz vb.) kullanıldıkları bağlama ve etkiledikleri sözcük türüne göre farklı görevler üstlenir. Bu ayrım sözcük türü analizlerinde kritik öneme sahiptir:

   • Sıfat Görevi: Miktar sözcüğü bir ismin önüne gelerek onun sayısını, miktarını belirtiyorsa belgisiz sıfat olur.
     “Toplantıda fazla söz söylenmedi.” (“Söz” ismini belirttiği için sıfattır.)
   • Zarf Görevi: Miktar sözcüğü fiili, fiilimsiyi, sıfatı veya zarfı etkiliyorsa zarf olur.
     “Bu mesele üzerinde fazla durdunuz.” (“Durdunuz” fiilini etkilediği için zarftır.)
   • Zamir Görevi: Miktar sözcüğü çekim eki alarak veya doğrudan ismin yerini tutarak kullanılırsa belgisiz zamir olur.
     “Soruların çoğu oldukça basitti.” (İsmin yerini tuttuğu için zamirdir.)
   • İsim Görevi: Kavram adı olarak kullanıldığında ya da tamlama kurduğunda isim görevi üstlenir.
     “Aza kanaat etmeyen çoğu bulamaz.”

   Miktar zarflarını tespit ederken sözcüğün cümlede yüklendiği anlamsal bağıntıyı çözümlemek gerekir:

   • “Daha” sözcüğü henüz/hâlâ anlamında kullanıldığında zaman zarfı, derece bildirdiğinde ise miktar zarfıdır.
     “Otobüs daha gelmedi.” (Zaman zarfı)
     “Burada daha geniş bir alan var.” (Miktar/üstünlük zarfı)
   • İkilemeler miktar zarfı görevi üstlenebilir:
     “Günden güne az çok demeden birikim yaptı.” (“Az çok” fiilimsiyi etkileyen miktar öbeğidir.)
   • Kapsam ve sınırlama bildiren yapılar miktar ölçütü oluşturabilir:
     “Haftada iki gün antrenman yapıyor.” (Eylemin yinelenme miktarını ve sıklık ölçüsünü bildirir.)