Olasılık Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Cümlede anlam çalışmalarında olasılık (ihtimal), bir durumun, eylemin ya da olgunun gerçekleşmesinin kesin olmadığını; gerçekleşme ya da gerçekleşmeme ihtimalinin eşit veya olası olduğunu ifade eden anlamsal bir niteliktir.

   Olasılık bildiren yargılarda kesinlik, şüphe götürmez bir kanıt veya kesin bir bilgi bulunmaz. Yargıyı ortaya koyan kişi, bir olayın doğruluğuna ya da meydana gelmesine dair açık bir kapı bırakır.

   Türkçede olasılık anlamı hem biçimbilimsel (morfolojik) eklerle hem de sözcük düzeyindeki belirteçlerle kurulabilir:

   • Yeterlik Fiili (-ebilmek / -abilmek): Kurallı birleşik fiil olan yeterlik fiili, cümleye olasılık anlamı katmada en yaygın kullanılan yapıdır. Örnek: Akşama doğru yağmur yağabilir.
   • Olasılık Belirteçleri: Belki, galiba, sanırım, herhâlde, ihtimal ki, muhtemelen gibi sözcükler yükleme veya cümlenin geneline ihtimal anlamı yükler. Örnek: Toplantı bugün beklenenden erken bitebilir, belki yetişiriz.
   • Zaman Ekleri ve Şart Yapısı: Gelecek zaman (-ecek / -acak) veya geniş zaman (-r / -ar) ekleri, bağlama göre kesinlik bildirmeksizin olasılık sezgisi taşıyabilir.

   Anlam bilgisi sorularında olasılık kavramı sıklıkla tahmin ve varsayım ile karıştırılmaktadır. Bu üç kavram arasındaki sınırlar şu şekilde belirlenir:

   • Olasılık (İhtimal): Durumun gerçekleşip gerçekleşmeyeceğine dair bir kesinlik yoktur; her iki yön de mümkündür. (Bu saatte eve varmış olabilir.)
   • Tahmin: Akla, sezgilere, gözleme ya da verilere dayanarak geleceğe veya bilinmeyene dair bir sonuca varmadır. Tahminde belirli bir ipucu ve yönelim varken olasılıkta olabilirlik durumu ağır basar. (Havanın soğumasından belli, bu gece kar yağacak.)
   • Varsayım: Gerçekte var olmayan veya henüz gerçekleşmemiş bir durumu bir an için gerçekmiş gibi kabul etmektir. Genellikle tut ki, farz et ki, diyelim ki gibi kalıplarla kurulur. (Diyelim ki sınavdan tam puan aldın.)

   Cümlede olasılık anlamını belirlerken sözcüğün tekil varlığı yerine bağlamın sunduğu yargı gücüne dikkat edilmelidir:

   Örneğin, "Yarın sabah yanınıza gelebilirim." cümlesinde yeterlik fiili bir eylemi yapabilme gücünden (yetenek) ziyade, gerçekleşme ihtimalini ifade etmektedir.

   Buna karşılık, "Herhâlde bu konuyu anladınız." cümlesinde "herhâlde" sözcüğü kesinlik değil, kuvvetli bir olasılık veya tahmin içermektedir. Sözcüklerin üstlendiği bu işlev, cümlenin anlamsal kategorisini doğrudan belirler.