Niteleme Sıfatları Konu Anlatımı

Konu anlatımı notları

1. Niteleme sıfatları, isimlerin önüne gelerek onların durumlarını, biçimlerini, renklerini veya belirleyici niteliklerini bildiren sözcüklerdir. Bir isme yöneltilen "Nasıl?" sorusuna cevap verirler.

   Varlıkların temel ve ayırt edici özelliklerini niteleme sıfatları şu kategorilerde gösterebilir:

   • Durum bildirenler: yorgun işçi, çalışkan öğrenci, kırık bardak
   • Biçim bildirenler: yuvarlak masa, eğri çizgi, geniş cadde
   • Renk bildirenler: kırmızı gül, koyu mavi deniz, ak bulut

   Niteleme sıfatları, varlıkları işaret eden veya sayıca belirten belirtme sıfatlarından farklı olarak nesnenin doğrudan öz niteliğine odaklanır.

   Niteleme sıfatları, anlatımı güçlendirmek veya anlamı daraltıp sınırlandırmak amacıyla morfolojik değişimlere uğrayabilir:

   1. Pekiştirme

   Sıfatın anlamını kuvvetlendirmek için çoğunlukla "m, p, r, s" ünsüzleriyle türetilen ön ekler veya ikilemeler kullanılır:

   • Ön ses tekrarı ile: masmavi gökyüzü, sapasağlam bina, tertemiz sokak
   • İkilemeler yoluyla: eğri büğrü yollar, tatlı tatlı sözler, iri yarı adam

   2. Küçültme

   Sıfat kök ya da gövdelerine -cık, -ce, -(ı)msı, -(ı)mtırak ekleri getirilerek anlama "yaklaşıklık, azlık veya sevimlilik" katılır:

   • Ufacık çocuk (çok küçük)
   • Genişçe oda (tam geniş değil, genişe yakın)
   • Ekşimsi elma (ekşiye yakın, tam ekşi olmayan)
   • Sarımtırak yaprak (sarıya çalan)

   Niteleme sıfatlarının cümle içindeki kullanımlarında sıklıkla karıştırılan iki önemli dil bilgisel durum bulunur:

   Adlaşmış Sıfat

   Bir niteleme sıfatının nitelediği isim düştüğünde, o ismin aldığı çekim ekleri doğrudan sıfata eklenir veya sıfat tek başına bir varlığı temsil eder hale gelir:

   • Genç insanlar dinamiktir. → Sıfat tamlaması
   • Gençler dinamiktir. → Adlaşmış sıfat
   • Soğuk suları içmeyin. → Soğukları içmeyin.

   Sıfat ile Belirteç (Zarf) Ayrımı

   Aynı niteleme sözcüğü, nitelediği sözcük türüne göre görev değiştirir:

   • İsmi nitelerse niteleme sıfatı olur: Hızlı araba kaza yaptı. (Nasıl araba?)
   • Fiili veya fiilimsiyi nitelerse durum zarfı olur: Araba çok hızlı gidiyordu. (Nasıl gidiyordu?)